مقدمه
بررسی
تمدن اسلامی بدون تعیین دقیق معنای آن، ممکن نیست؛ زیرا اختلاف در تعریف، منشأ
بسیاری از مناقشات نظری در این حوزه است. در این نوشتار، مفهوم تمدن اسلامی از حیث
تعریف، اهمیت و پیشینه پژوهش صورتبندی میشود تا معلوم گردد که مراد از «اسلامی»
بودن تمدن چیست؟ مطالعات پیشین
نشان میدهد که سه تلقی اصلی در این زمینه وجود دارد: 1.تمدن برآمده از اسلام؛2.تمدن
ساختهشده بهدست مسلمانان؛3. تمدنی که در جغرافیای جهان اسلام شکل گرفته است.
مسئله آن است: با وجود کاربرد گسترده اصطلاح تمدن اسلامی، تعریف واحد و مورد
اتفاقی برای آن وجود ندارد، بنابراین، مسئله اصلی این نوشتار آن است که معیار
واقعی در نامگذاری تمدن اسلامی چیست و کدام مؤلفه، اصالت بیشتری دارد: اسلام،
مسلمانان یا جهان اسلام؟
دیدگاههای
مختلف درباره تعریف تمدن اسلامی
دیدگاه
نخست، اسلام را معیار اصلی در تعریف تمدن اسلامی میداند. بر اساس این تلقی، تمدن
اسلامی نه صرفاً مجموعهای از آثار تاریخیِ بر جای مانده از مسلمانان، بلکه تمدنی
است که از آموزهها، ارزشها و جهانبینی اسلام برآمده باشد. در این رویکرد، اسلام
عنصر بنیادی و هویتبخش تمدن است و سایر مؤلفهها در نسبت با آن معنا پیدا میکنند.
سیدحسین نصر در تبیین این معنا، تمدن حقیقی اسلامی را تمدنی میداند که همه ساحتهای
آن انسان را متوجه خداوند و فطرت الهی سازد و تحقق غایت نهایی انسان، یعنی بندگی
خدا، را دنبال کند. (نصر، 1379: 116) او همچنین تصریح میکند: شکوفایی تمدن اسلامی
زمانی رخ میدهد که حقایق اسلام در همه سطوح حیات انسانی متجلی شود. (نصر، 1383: 167) از همین منظر، اقتباس از عناصر سازگار سایر
تمدنها نیز تنها تا جایی پذیرفتنی است که به اصول ثابت اسلامی آسیب نرساند. (نصر،
1385: مقدمه) این نگاه، اسلام را منشأ هویت تمدنی و معیار داوری درباره اسلامی بودن
یا نبودن آن میشمارد.
دیدگاه
دوم، تمدن اسلامی را معادل تمدن مسلمانان میداند. در این تلقی، ملاک اصلی نه
صرفاً محتوای دینی، بلکه فاعلیت تاریخی مسلمانان است؛ بدین معنا که هرآنچه
مسلمانان در طول تاریخ آفریدهاند، در قلمرو تمدن اسلامی قرار میگیرد، خواه مستقیماً
از آموزههای دینی برآمده باشد یا نه! مالک بننبی از چهرههایی است که در این
فضا، تمدن را حاصل ترکیب «انسان، خاک، زمان» با «اندیشه دینی» میبیند و نقش اسلام
را در فعالسازی ظرفیتهای تمدنی برجسته میکند.(بننبی، 1992: 50؛ بننبی، 2002:
81-79) با این حال، در برخی قرائتها، تمرکز بر «مسلمان بودن سازندگان» بهتدریج
جای توجه به منبع و معیار دینی را میگیرد. در همین چارچوب، آثار و تحلیلهای
مرتبط با بننبی نشان دادهاند که عنصر مسلمانان در تکوین تمدن مهم است، اما بهتنهایی
برای تعریف «اسلامی» بودن کافی نیست. (مسقاوی، 1429: 159؛ مهدینژاد، 1400:
292-280) این دیدگاه بیش از آنکه بر منشأ معرفتی تمدن تکیه کند، بر تولید تاریخی
آن توسط امت مسلمان تأکید دارد.
دیدگاه
سوم، معیار جغرافیایی را مبنا قرار میدهد و تمدن اسلامی را تمدنی میداند که در
قلمرو جهان اسلام شکل گرفته است. بر اساس این تلقی، هرآنچه در سرزمینها و فضاهای
تمدنیِ منسوب به جهان اسلام پدید آمده، در شمار تمدن اسلامی قرار میگیرد. این
رویکرد بهویژه در مطالعات تاریخی و جغرافیایی رواج دارد، اما از حیث تحلیلی با
این پرسش روبهروست که آیا صرف قرار گرفتن یک پدیده در جغرافیای جهان اسلام، برای
اسلامی نامیدن آن کافی است یا خیر؟ برخی پژوهشها نشان میدهند که این معیار، بدون
ارجاع به مبانی فکری و ارزشی اسلام، توان تبیین هویت واقعی تمدن را ندارد. از اینرو،
در بهترین حالت، جغرافیا میتواند ظرف تحقق تمدن باشد، نه معیار ماهوی آن! در آثار
نصر نیز، توجه به جهان اسلام صرفاً در نسبت با تحقق عینی آموزههای اسلام معنا مییابد،
نه بهعنوان مؤلفهای مستقل و تعیینکننده (نصر، 1385: مقدمه) به همین دلیل، معیار
جغرافیایی در برابر معیار محتوایی، جایگاهی فرعی و تبعی مییابد.
نقد
و بررسی دیدگاهها
با
مقایسه دیدگاههای فوق روشن میشود که دو معیار «مسلمانان» و «جهان اسلام» هرچند
در تبیین تاریخ تمدن مفیدند، اما برای تعریف ماهوی تمدن اسلامی کافی نیستند.
مسلمانان میتوانند تمدنی پدید آورند که از حیث عناصر، آمیخته و متنوع باشد و همه
اجزای آن لزوماً از اسلام صادر نشده باشد؛ همچنین جهان اسلام صرفاً بستر
جغرافیاییِ ظهور تمدن است و بهتنهایی نمیتواند هویت اسلامی آن را تضمین کند.
ازاینرو، تکیه بر فاعلیت تاریخی یا موقعیت مکانی، بدون بازگشت به منبع معنابخش
تمدن، از دقت تحلیلی میکاهد. در مقابل، اسلام بهمثابه منبع ارزش، جهت و غایت،
توان آن را دارد که هم ماهیت تمدن را توضیح دهد و هم حدود اسلامی بودن آن را مشخص
سازد. این جمعبندی با رویکرد تحلیل مفهومی نیز سازگار است؛ زیرا در تحلیل مفهومی،
تعریف باید به مؤلفهای بازگردد که هویت مفهومی را میسازد، نه صرفاً به مصادیق
تاریخی یا بسترهای مکانی (قراملکی، 1390: 173-165) بر این اساس، دیدگاه مبتنی بر
اسلام از قوت تحلیلی بیشتری برخوردار است.
دیدگاه
مختار
دیدگاه
مختار آن است که معیار اصلی در تعریف تمدن اسلامی، خودِ اسلام است؛ زیرا اسلامی
بودن تمدن نه از صرف مسلمان بودن پدیدآورندگان آن و نه از قرار گرفتن آن در
جغرافیای جهان اسلام، بلکه از پیوند آن با آموزهها، ارزشها و غایات اسلام ناشی
میشود. مسلمانان و جهان اسلام در این میان نقش تاریخی و زمینهساز دارند، اما این
نقش، فرع بر منبع اصلی یعنی اسلام است. در واقع، اگر اسلام بهعنوان نظام معنایی و
هنجاریِ تمدن در نظر گرفته نشود، عنوان «اسلامی» صرفاً به یک برچسب تاریخی یا
جغرافیایی تقلیل مییابد. از همینرو، تحلیل صحیح اقتضا میکند که تمدن اسلامی
تمدنی دانسته شود که در آن، عقلانیت، اخلاق، علم، سیاست و هنر، در نسبت با توحید،
نبوت و شریعت سامان یافته باشند. این تلقی با تفسیر نصر از تمدن اسلامی نیز همسویی
دارد؛ جایی که او تحقق حقایق اسلام در همه سطوح حیات را شرط شکوفایی تمدن میداند.
(نصر، 1383: 167؛ نصر، 1385: 12-11) بنابراین، اصالت با اسلام است و سایر معیارها
در مرتبه تبعی قرار میگیرند.
نتیجهگیری
بررسی
دیدگاههای مختلف درباره تمدن اسلامی نشان داد که این اصطلاح، هرچند در ظاهر ساده
مینماید، اما از نظر مفهومی محل اختلاف جدی است. برخی آن را به اسلام، برخی به
مسلمانان و برخی به جهان اسلام نسبت دادهاند. با این حال، تأمل در مبانی نظری
نشان میدهد که معیار اصلی، اسلام است؛ زیرا تنها اسلام میتواند هویت، جهت و غایت
تمدن را تعیین کند. مسلمانان بهمثابه عاملان تاریخی و جهان اسلام بهعنوان بستر
جغرافیایی، هر دو در تحقق تمدن نقش دارند، اما هیچیک بهتنهایی هویتبخشِ عنوان
«اسلامی» نیستند. ازاینرو، تمدن اسلامی زمانی بهدرستی فهم میشود که نسبت آن با
آموزههای بنیادین اسلام روشن باشد. چنین فهمی هم از تقلیل تمدن به تاریخ صرف جلوگیری
میکند و هم مانع از فروکاستن آن به جغرافیا میشود. در نتیجه، تعریف کارآمد و
دقیق تمدن اسلامی، تعریفی است که محور آن را اسلام بهعنوان منبع معنا و معیار
سنجش قرار دهد.
کتابنامه
1. بننبی، مالک. (1992). شروط النهضه، ترجمه
عمر کامل مسقاوی و عبدالصبور شاهین، دمشق: دارالفکر.
2. بننبی، مالک. (2002). میلاد مجتمع، ترجمه
عمر مسقاوی. دمشق: دارالفکر.
3. قراملکی، احد فرامرز. (1390).روششناسی
مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
4. مهدینژاد، سیدرضا. (1400). رابطه دین و
تمدن در اندیشه متفکران مسلمان. قم: مرکز ترجمه و نشر المصطفی.
5. مسقاوی، عمر. (1429).مقاربات حول فکر مالک
بننبی من علی منبر الجزائر. دمشق: دارالفکر.
6. نصر، سیدحسین. (1379). تأملاتی درباره
انسان و آینده تمدن. فصلنامه پژوهشهای علوم انسانی،ش4.
7. نصر، سیدحسین. (1383). اسلام و تنگناهای
انسان متجدد، مترجم انشاءالله رحمتی،
تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
8. نصر، سیدحسین. (1385).اسلام، مذهب، تاریخ و
تمدن،ترجمه عباس گیلوری. تهران: روزبهان.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.