بازگشت به ویکی

تمدن شرقی و غربی

تمدن شرقی و غربی ارنست رنان استاد زبان عربی در کالج دوفرانس در یک سخنرانی در دانشگاه پاریس(29 مارس 1883) به بررسی رابطه اسلام و دانش پرداخت و بر منافات و مغایرت ایمان و غیب(اسلام) با اصلاح و نهضت تأکید ورزید. به باور او،باید روح تشکیک و تردید در همه کارها داشت تا غلط اندیشی های گذشته همراه نبود، در این صورت،می توان به حقیقت و مدنیت دست یافت، در حالی که، رنان چنین وضعی را در جهان اسلام نمی دید. وی در تأیید مجدد سخن خویش به گفته های قاضی شهر موصل به لایارد(Layard )مورخ انگلیسی اشاره می کند:

نظرها

تمدن شرقی و غربی

ارنست رنان[1] استاد زبان عربی در کالج دوفرانس در یک سخنرانی در دانشگاه پاریس(29 مارس 1883) به بررسی رابطه اسلام و دانش پرداخت [2]و بر منافات و مغایرت ایمان و غیب(اسلام) با اصلاح و نهضت تأکید ورزید. به باور او،باید روح تشکیک و تردید در همه کارها داشت تا غلط اندیشی های گذشته همراه نبود، در این صورت،می توان به حقیقت و مدنیت دست یافت، در حالی که، رنان چنین وضعی را در جهان اسلام نمی دید.[3] وی در تأیید مجدد سخن خویش به گفته های قاضی شهر موصل به لایارد(Layard )مورخ انگلیسی اشاره می کند:

                           "تمام عمر خود را در این جا به سر بردم ولی توجه به شماره مکان ها و جمعیت آن ننمودم که چه کسی بر قاطر سوار می شود یا بر کشتی می نشیند. البته علاقه بدان ها نداشتم، اما تاریخ باستانی این شهر را جز خدا نداند... گوش کنید:چیزی بهتر از ایمان به خدا نیست.اوست که زمین را آفرید.آیا شایسته است که کوشش کنیم و به اسرار خلقت فرو رویم؟ تا به اندازه خود به پروردگار کمک نماییم؟...شکر خدا را به جا می آورم و کوشش نمی کنم در آنچه بدان نیازی ندارم،زیرا به من آموختند که تعجب نکنم ."[4]  

درهنگام این سخنرانی، سیدجمال الدین در پاریس بود.سخنرانی رنان را در روزنامه  ژورنال ددبا[5] مورخ 30 مارس 1883 دید و جوابی به آن برای روزنامه فرستاد که در تاریخ 18 می 1883 به چاپ رسید.[6]سید نخست،چنین به تعریف از تمدن می پردازد:"ملت ها را از جهان وحشی گری و بربریت رهایی"دهد و به بالاترین مقاصد انسانی برساند.تمدن مقوله ایی که با خاموش کردن علم و جلوگیری از نهضت علمی، بیگانه است،چرا که: با تعطیل شدن جنبش های علمی و فلسفی،خردها از تحقیقات و تفتیشات علمی گمراه می شوند و راه وصول به تمدن، مسدود می گردد. سید در سخنی رساتر و در پاسخی صریح به رنان نوشته است:" معتقد نیستم که برای اسلام در رسیدن به تمدن غرب، مانعی وجود داشته باشد." این عبارت نشان از آن دارد که او، آنچه که در غرب جدید شکل گرفته است را تمدن نام می نهد، همان گونه که: یونان و روم، پیرو راه تمدن در قرون زیادی بودند و پیشرفت بسیاری در میدان حکمت و فلسفه کردند و بسیار جلو رفتند.[7]

بنابراین، تعریف سید از تمدن با آنچه رنان بدان پرداخته و خود سید از غرب مثال می آورد، تفاوت هایی دارد: او به "رأی پسندیده اروپائیان" در بحث تمدن اشاره می کند و تمدن واقعی را با آن، قرین می سازد و هنگامه ایی که از تمدن اسلامی سخن می راند آن را " آفتاب درخشانی" تصویر می کند که تا " قله کوه ها، نورافشانی" کرد و " جهان غرب را با ثروت علمی خود، نورانی نمود و ارسطو را وادار نمود که به سوی عرب مهاجرت کند،"[8] اما چرا مسلمانان، چنین تمدنی را از دست دادند؟ سید چنین پاسخ می دهد:

اولا- "دین نصاری چند قرن جلوتر از دین اسلام پدید آمد، بنابراین اشکالی ندارد که امیدوار شویم ملت اسلام روزی رستگار و موفق می شود."[9] دکتر حمید عنایت، این اعتقاد سید را این گونه نقل می کند:" درست است كه اروپاييان امروزه در خرد و دانش و حكمت از مسلمانان برترند، ليكن اين امر نه معلول نبوغ ذاتي اروپاييان بلكه حاصل تصادفي تاريخي است، بدين معني كه چون دين مسيح شش قرن زودتر از دين اسلام پيدا شده ، مرحلة پختگي و بلوغ جامعة پيروان آن زودتر از جامعة مسلمانان فرارسيده است. . بدين جهت بايد اميدوار بود كه مسلمانان نيز روزي زنجيرها را بگسلند و در راه ترقي گام بردارند."[10]ظاهر این عبارت،اشاره جبر تاریخی است.

ثانیا- کوچک شمردن حکمت  و کنار نهادن علم و روی آوری به تعصب دینی  مشعل داری تمدنی را از مسلمانان گرفت.[11]

نتیجه این که: منشأ بی تمدنی مسلمانان را" خشکی و جمود"[12] آنان می دانست نه از ذات اسلام که اگر ذات اسلام آن گونه که رنان گفته بود، عامل بی تمدنی است،پس، نباید مسلمانان در گذشته به تمدن دست می یافتند آن هم تمدنی که هم ماده است و هم نور، لذا، سید با قاطعیت گفته است:"با اعتراضات استاد رنان بر دیانت اسلام همراه نیستم بلکه آنچه را برای جمعیت ها در نتیجه بی دینی اقتضا می کند تا پایان عمر، مستوجب زندگی در وحشت و نادانی به سر خواهند برد."[13] 

نگارنده بر آن است که می توان از این بخش، چنین نتیجه گرفت:دستگاه بومی سازی سید، بار ایدئولوژیک دارد و ایدئولوژی[14]، دالانی است برای سامان دادن تفکر به گونه ایی که به مرزهای ایمان نرسد.ایدئولوژی، پاسخ مقطعی است به نیازهای اجتماعی و واکنشی است فوری به وضعیتی تاریخی. دستگاه معنایی سید، یک گفتمان است،چون سید در پی گشودن باب  گفتگو با دیگران است.کار سید کمتر به یک بحث عقلانی می ماند البته گفتار او صبغه اجتماعی هم دارد، چون به حل مسائل اجتماعی می اندیشید.سید را، باید اصولی دانست یا اخباری؟ قرار دادن او در هر یک از این طبقات، دستگاه بومی سازی مفاهیم سید را دارای معنایی ویژه ای خواهد کرد اما چه معنایی؟.سید از عالمان و روحانیونی بود که به دخالت روحانیت و عالم دینی در سیاست معتقد بود اما سیاسی بودن یا نبودن سید، دستگاه معنایی او را تحت تأثیر قرار می دهد و قالب آن را تعیین می کند. دستگاه بومی سازی سید بر هویت یابی و اولویت بخشی به شرقیان و سنتیان قرار داشت. [15] البته این بخش مهم از امهات روش بومی سازی مفاهیم مدرن سیاسی از سوی سیدجمال است.بخش ناگفته و تأکید بر گفته های روش سیدجمال در بومی سازی مفاهیم مدرن سیاسی را در مراجعه به دیگر نوشته های سید پی می گیریم.

 



[1] - Ernest Renan

[2] - متن کامل سخنرانی ارنست رنان و پاسخ سید جمال الدین در این منبع درج است:علی اصغر حلبی،زندگی و سفرهای سیدجماال الدین اسدآبادی(تهران: زوار،بی تا)پیوست آخر کتاب.به نقل از:ایرج افشار،دوره کامل مجله کاوه( دوره قدیم) شماره 34(تهران: بی نا، 1356)ص8-7.

[3] - مدرسی چهاردهی، همان، ص92 . جالب است که رنان، مسلمانان را بیگانه از علم می داند الا ایرانیان را.

[4] - همان،ص94.

[5] - Journal des D ebats

[6] -"برخي از مريدان سيد در درستي انتساب اين نامه به سيدجمال دست كم به شكلي كه در روزنامه دیه دیبا انتشار يافته ، ترديد كرده‌اند ، مخصوصاً چنان كه گفتيم اصل پاسخ او به زبان عربي بوده و بعد به فرانسه ترجمه شده است . يكي از اين كسان ، محمد حميد الله حيدرآبادي ، استاد پيشين دانشگاه پاريس و استانبول است كه عقيده دارد كه  قسمت هايي از جواب سيد جمال به رنان ساختگي است و مترجم آن به فرانسه با تحريفات وقيحانه‌اي، به چاپ آن اقدام كرده است، ولي آنچه حميدالله در اثبات اين ترديد مي‌گويد بيشتر حدس و قرينه است تا دليل و حجت."ر.ک: عنايت،"تجدد فکر دینی،"همان.

[7] -  مدرسی چهاردهی،همان، ص 102-100.

[8] -همان،ص 102 و 101.

[9] - همان،ص101.

[10] - عنايت،،"تجدد فکر دینی،"همان.

[11] - مدرسی چهاردهی،همان، ص103-102.

[12] - همان،ص99.

[13] - همان،ص101.

[14] - Ideology

[15] - حسین آبادیان، مفاهیم قدیم و اندیشه جدید:در آمدی نظری بر مشروطه ایران(تهران:کویر،1388)ص87-13 و 385-363.

نظرها

نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده می‌شوند.

0 نظر تأییدشده
نوع بازخورد
هنوز نظری برای این مقاله نمایش داده نشده است.
`r`n