تمدن قوم مدین
مدين كه در پارهاي از آيات قرآن،[1]
اصحاب و اهل به آن اضافه شده است، به دست ميآيد كه نام شهري است[2]
كه حضرت شعيب (ع) به سوي مردم آن برانگيخته شد.[3]
واژه مَدْين 10 بار در قرآن آمده است؛ در سه مورد به
عنوان شهري كه شعيب (ع) به سوي مردم آن مبعوث گرديد ياد شده است.[4]
در سوره توبه[5] و حجّ[6]
نيز با تركيب «اصحاب مدين» از كافران آن شهر و نابودي آنان با عذاب الهي در پي
تكذيب شعيب(ع) ياد شده است، افزون بر اين، در دو مورد ديگر عنوان اهل مدين آمده
است:[7]
يك مورد در سورة طه سكونت چندين سالهی موسي(ع) در ميان مردم مدين، از نعمتها و
امدادهاي الهي شمرده شده كه پيش از بعثت و براي نجات وي از اندوه و خطر كشته شدن،
شامل حال وي گرديد.[8]
به همين مضمون در سورة قصص حركت موسي(ع) به سوي مدين هنگام فرار از مصر، رسيدن وي
بر سر چاه آن و ديدن چوپانها و دختران شعيب(ع) بازگو شده است.[9]
مورد دوم در سوره قصص است كه آگاهي پيامبر اسلام از اخبار اقوام و انبياي پيشين،
رحمت خدا خوانده شده كه براي انذار مسلمانان در اختيار وي قرار داده شده است.[10]
بعضي آيات نشان ميدهد كه قوم شعيب(ع) در دوره
تاريخي پس از قوم لوط(ع)[11]
و معاصر موسي(ع) و بنياسرائيل، پيش از ترك مصر ميزيستهاند.[12]
از گزارشهاي مربوط به كمفروشي و بهكارگيري پيمانه و ترازو، سيراب كردن گوسفندان
و قرارداد چوپاني[13]
شعيب با موسي[14]
بر ميآيد كه قوم شعيب(ع)، مردمي تجارت پيشه، كشاورز و دامدار بودهاند؛ همچنين ميتوان
نتيجه گرفت كه آنان داراي منطقهاي حاصلخيز، سرسبز و پر آب و علف و برخوردار از
فرآوردههاي فراوان كشاورزي و نيز تجارت پررونقي بودهاند، چنان كه برخي آيات از
قدرت، ثروت و جمعيت فراوان آنان حكايت ميكند.[15] از
ظاهر اين آيات بر ميآيد كه قوم مدين يكي از قبايل بزرگ عرب در شام با پيشينه
ديرين تاريخي بوده است.[16]
زيستن اين قوم در دوره تاريخي پس از حضرت ابراهيم(ع)
و پيش از بعثت موسي(ع) نشان ميدهد كه مردمان مدين در آغاز بر آيين ابراهيم(ع)
بوده و در گذر ايّام به كفر و شرك گراييدهاند. آيهی «وَلاَ تُفْسِدُواْ فِي
الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا»،[17]
ميتواند مؤيدي بر اين ادعا باشد، بنابراين، ميتوان گفت شعيب(ع) كه شريعت مستقلي
نداشته، قوم خود را به آيين ابراهيم(ع) ميخوانده است.
2. دوره پس از عذاب و نابودي كافران كه همراه
با شرايط اجتماعي - سياسي و ديني مساعدي بوده، از ساكنان مدين در اين برهه با
عنوان «اهل مدين» ياد شده و ظاهر آيات نشان ميدهد كه پناه بردن موسي(ع) به مدين و
سكونت چندين ساله وي در آنجا به هنگام پيري و از كار افتادگي شعيب(ع) در همين
دوره بوده است.[18]
برخلاف دوره نخست كه شعيب(ع) و پيروانش با انواع فشارهاي اجتماعي روبهرو بوده[19]
و به اخراج از خانه و كاشانه خويش تهديد ميشدهاند،[20]
در اين دوره، آن حضرت با برخورداري از جايگاه اجتماعي مطلوب، ضمن پناه دادن به
موسي(ع) وي را اجير ميكند. شايد بتوان از مفاد قرارداد چوپاني شعيب(ع) با موسي(ع)
بهدست آورد كه در آن زمان، مردان جوان، متناسب با شرايط اجتماعي روز، براي مدت
معيني، شبيه آنچه امروزه به نام شيربها مرسوم است، براي پدر همسر خويش كار ميكردهاند.[21]
[1]. توبه/ 9،70; حجّ/ 22، 44 و «اهل مدين» (طه/20، 40; قصص/28، 45).
[2]. ر.ك: طباطبایی، محمدحسین،الميزان، ج10، ص361.
[3]. شريفاني، محمد؛ تحليل قصص، رويكرد تحليلي بر قصص قرآن كريم؛ فصل
دوم.دائره المعارف قرآن کريم (جلد 3)، مرکز فرهنگ و معارف قرآن به آدرس اينترنتي:
ttp://maarefquran.org/index.php/page,viewArticle/LinkID,4842
[4] اعراف:85 ؛ هود : 84؛
عنکبوت:36؛ «واِلي مَديَنَ اَخاهُم شُعَيبـًا»
[5]. توبه: 69.
[6]. حج:42- 44؛ «و اِن يُكَذِّبوكَ فَقَدكَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ
نوح وعادٌ وثَمود ٭ وقَومُ اِبرهيمَ وقَومُ لوط ٭ واَصحـبُ مَديَنَ وكُذِّبَ موسي... »
[7]. طه: 40 و قصص: 45.
[8].طه:40؛«وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ
الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ
جِئْتَ عَلَي قَدَرٍ يَا مُوسَي»
[9]. قصص: 21 ـ 23؛ «فَخَرَجَ
مِنها خائِفـًا يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّني مِنَ القَومِ الظّــلِمين ٭ ولَمّا تَوَجَّهَ تِلقاءَ
مَديَنَ قالَ عَسي رَبّي اَن يَهدِيَني سَواءَ السَّبيل ٭ ولَمّا ورَدَ ماءَ مَديَنَ
وَجَدَ عَلَيهِ اُمَّةً مِنَ النّاسِ يَسقونَ...» (
[10].
قصص:45 و 46؛ « وَمَا كُنتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ
تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ ٭ وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ
الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِن رَّحْمَةً مِّن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّا
أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ مِّن قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ»
[11].
هود:89.
[12]. قصص: 21ـ23
[13].
طه: 8
[14]. قصص: 21ـ28.
[16].
ابن کثیر، البداية و النهايه، ج1، ص213.
[17].
اعراف: 85.
[18].
طه:40; قصص: 27ـ28.
[19].
اعراف: 86.
[20].
اعراف: 88.
[21].
قصص: 25ـ28.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.