تمدن
اسلامی
تمدن اسلامی تمدنی دینی برآمده از آموزههای
دین اسلام است[1] که همه مؤلفههای آن بر محور اسلام باشد و با فرهنگ مسلمانان درآمیخته[2] و در
بستری که حکومتهای اسلامی فراهم کرده بودند، شکلگرفته است.
به
دورهای از تاریخ اشاره داره که از قرن هفتم میلادی شروع شد و تا حدود قرن چهاردهم
یا پانزدهم ادامه داشت. این تمدن فقط محدود به یک کشور یا نژاد خاص نبود، بلکه
شامل مناطق وسیعی از شمال آفریقا، خاورمیانه، آسیای مرکزی، شبهقاره هند و حتی بخشهایی
از اروپا (مثل اندلس در اسپانیا) میشد.در این دوران، دانشمندان مسلمان با ترجمه و
توسعه آثار یونانی، ایرانی، هندی و دیگر فرهنگها، پیشرفتهای شگرفی در ریاضیات
(مثل جبر)، پزشکی، نجوم، فلسفه و معماری ایجاد کردند. این میراث تأثیر عمیقی بر
رنسانس اروپا و علم مدرن گذاشت.
ب.تمدن
ملل اسلامی[4]
این تمدن حاصل همزیستی و تعامل
گروههای قومی، نژادی و فرهنگی مختلف است.تفاوت آن در تعریف با تمدن مسلمانان
عبارتند از:
- تنوع قومی در برابر وحدت مذهبی:تمدن
اسلامی فقط شامل اعراب نبود. بلکه شامل فارسیها، ترکها، بربرها، کردها، هندیها،
آذریها و حتی اروپاییهای مسلمان (مثل در اندلس) میشد. هر کدوم از این «ملل» با
فرهنگ، زبان و هنر خاص خودشون، رنگ و بوی جدیدی به این تمدن دادن. مثلاً ادبیات
فارسی، معماری ایرانی-اسلامی یا فلسفه یونانی-اسلامی، همگی حاصل ورود این ملل
مختلف به عرصه علم و هنر بودن
- پلتفرم مشترک در برابر هویت
واحد:اسلام به عنوان دین، چارچوب فکری و اجتماعی مشترکی ایجاد کرد (مثل زبان عربی
برای قرآن و علم، یا قوانین شرعی)، اما درون این چارچوب، هر ملت آزادی عمل داشت تا
خلاقیت خودش رو بروز بدهد، پس «تمدن ملل اسلامی» یعنی یک پازل بزرگ که قطعاتش از
فرهنگهای گوناگون ساخته شدن، نه یک کیک یکرنگ
- تأثیر متقابل:در این تمدن،
دانش از یک ملت به ملت دیگه منتقل میشد. مثلاً دانش پزشکی یونانی توسط پزشکان ایرانی
(مثل ابنسینا) غنی شد، سپس توسط پزشکان عرب (مثل رازی) توسعه یافت و بعداً توسط
پزشکان اندلسی به اروپا رسید. این زنجیره، نشاندهنده نقش چندملیتی بودن این تمدن
است.
ج. تمدن
در جهان اسلام
این اصطلاح به معنای کلیتر، به
کلِ ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، علمی و هنریای اشاره دارد که در طول قرنها در
سرزمینهایی که اکثریت جمعیتشون مسلمان بودن، شکل گرفته است. این تعریف کمی
گستردهتر از «تمدن ملل اسلامی» هست و بیشتر روی یکپارچگی فکری و دینی تمرکز دارد
تا تنوع قومی.در این تعریف، چند تا نکته کلیدی وجود دارد که این تمدن رو از بقیه
متمایز میکند:
- زبان و دین به عنوان چسب:
زبان عربی (به خاطر قرآن) و قوانین اسلامی، مثل یک چارچوب مشترک عمل میکردن که
باعث میشد دانشمندان از اندونزی تا اسپانیا بتوانند با هم ارتباط برقرار کنند.
- تلفیق سنت و نوآوری: این تمدن
فقط حفظکننده دانشهای قدیم نبود؛ بلکه با ترکیب فلسفه یونانی، ریاضیات هندی و
تجربیات ایرانی، چیزهای کاملاً جدیدی خلق کرد. مثلاً اختراع «آلگوریتم» یا پیشرفتهای
چشمگیر در «چشمپزشکی» و «ستارهشناسی»
- سبک زندگی و معماری:از مساجد
با گنبدهای زیبا و محرابهای دقیق گرفته تا بازارهای بزرگ (سوق)، سیستمهای آبیاری
پیشرفته و حتی قوانین مالی اسلامی، همگی بخشی از این تمدن بودند.
اگر «تمدن ملل اسلامی» روی تنوع
قومی (فارسی، عرب، ترک، بربر و...) تأکید داشت، «تمدن در جهان اسلام» بیشتر روی اشتراکات
دینی و فکری تمرکز دارد که این ملل مختلف را دور هم جمع کرده بود.
اگر
با رویکرد فلسفی به تمدن اسلامی نگاه کنیم، تعریف متفاوتی مطرح مىشود.
تمدن
اسلامی از همنشینی واژگانی دو واژۀ تمدن و اسلامی ساخته شده است. نسبت
میان
این دو واژه چیست؟ آیا اسلامی مضافالیه است یا صفت؟ اگر مضافالیه است، یعنی
تمدنی که صددرصد برآمده از اسلام و برای اسلام است؛ اگر اسلامی صفت برای تمدن است،
این تمدن باید متصف به صفات اسلامی باشد، یعنی همۀ برونداد این تمدن براساس آموزههای
اسلامی است. برایناساس، اگر منظور از تمدن اسلامی تمدنی دینی است که به وقوع
پیوسته و ساحتی تاریخی هم پیدا کرده است، چنین تمدنی نه در وصف اسلامی و نه در
نسبت اضافی وجود نیافته و واقعیت و حیثیت تاریخی نیافته است؛ چراکه تمدنهای
اسلامی ـ خواه تمدن دورۀ اموی، عباسی، عثمانی یا صفویه باشد، تمدن شرق باشد یا مغرب
و اندلس ـ اساساً با آموزهها و مبانی اسلامی و قرآنی فاصلۀ بسیار دارند و گاه بهطور
کامل متعارض با آموزههای دینی هستند. با این توصیفات اصطلاح درست برای تمدن
اسلامی وقوع یافته، «تمدن در جهان اسلام» است.[5]
از
منظر شکلگیری، تمدن اسلامی را مىتوان حاصل دو جنبه دانست: جنبهای از آن بهوسیلۀ
خود اسلام پدید آمد و در پرتو ابتکار مسلمانان گسترش یافت. منشأ این جنبه از تمدن
اسلامی قرآن و سنت بود؛ جنبۀ دیگر تمدن اسلامی نه ابداع مسلمانان، بلکه میراث بهجایمانده
از تمدنهای پیشین در قلمرو اسلام بود که به دست مسلمانان توسعه و تکامل یافت و به
رنگ اسلام درآمد. رویهمرفته، تمدن اسلامی میراث مشترک مردم و ملتهایی است که
روزگاری اسلام در سرزمین آنها نفوذ کرد و در ساخت و شکوفایی تمدن اسلامی ایفای
نقش کردند. بهاینترتیب، تمدن اسلامی نه به نژاد خاصی تعلق دارد و نه تمدنی ملی
است که به مردم خاصی تعلق داشته باشد؛ بلکه همۀ گروههای نژادی و قومی را که در
پیدایش، رونق و طراوت و گسترش آن نقش داشتهاند، دربر میگیرد.[6]
در
ارزیابی فرهنگ و تمدن اسلامی از سوی برخی غربزدگان ملیگرا، غرضورزیهایی مشاهده
مىشود؛ بهگونهایکه هر ملتی از نقش خویش در تمدن اسلامی دم میزند و بر آن تعصب
مىورزند و سر سهمالارث خود در تمدن اسلامی باهم به مجادلۀ علمی مىپردازند و سهم
اسلام که عامل اصلی این تمدن بوده است را نادیده مىگیرند. شهید مطهری در کتاب آیندۀ
انقلاب اسلامی مىنویسد: «دنیا تمدنی به نام تمدن اسلامی ـ نه تمدن عربی، نه
تمدن ایرانی، نه تمدن هندی، نه تمدن ترکی ـ مىشناسد.»[7]
این دین اسلام بود که همۀ این اقوام ملتها را گرد هم آورد و به ساختن تمدنی به
نام اسلام مصمم کرد؛ درواقع، جوهر تمدن اسلامی از درون خودش بود و اگر اسلام نبود،
هرگز چنین تمدنی پدید نمیآمد.[8]
[1].
موسوی خمینی، صحیفۀ امام، ج 1، ص 382-383 و ج 8، ص 415؛ ج 12، ص 274؛ خامنهاى،
بیانات در خطبههای نمازجمعۀ تهران، 28/5/1384، دسترسی در: http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3302.
[2].
مهدینژاد، رابطۀ دین و تمدن در اندیشۀ متفکران مسلمان، ص 98.
[3].
Talashan, "Submitting Proofs on Validity of "Islam’s
Civilization", PP. 119-135.
[4].
نصر اصفهانی و عزیزی، سیری در تاریخ تمدن اسلام و ایران، ص 12.
[5] . خضری،
«مفهوم تمدن اسلامی»، سخنرانی در نشست مناسبات فلسفه و تمدن در جهان اسلام،
9/2/1398.
[7].
مطهری، آیندۀ انقلاب اسلامی ایران، ص 142.
[8].
واسعی، «فلسفۀ تمدن نوین اسلامی؛ ماهیت و مبانی»، ص 85.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.