تمدن اسلامی و
برهان نظم
برهان نظم از سوی عموم فلاسفه برای
اثبات وجود آفریدگاری ناظم در عالَم منظم بهکاربرده شده است، اما امام خمینی(ره)،
این برهان را به شأن اجتماعی نزدیکتر نموده و معتقد است برهان نظم نهتنها در
حیطۀ تکوینیات اثبات کنندۀ وجود خداست بلکه این برهان در حوزۀ تشریعیات نیز همین
کاربرد را داشته و اتقان و همخوانی و منظومهبودن احکام تشریعی با یکدیگر، حاکی از
وجود نظمی در تشریعیات و از همین رهگذر اثبات کنندۀ وجود مشرّعی منظِم است که بنای
ساخت تمدنی یکپارچه برای بشر را داشته و
در پی برطرفکردن احتیاجات عایله خود یعنی آفرینش بوده است.
از نظر امام،
همينطوركه اتقان خلقت كائنات و حسن ترتيب و نظم آن ما را هدايت مىكند كه يك
موجودى منظم اوست كه علمش محيط به دقايق و لطايف و جلايل است، اتقان احكام يك
شريعت و حسن نظام و ترتيب كامل آنكه متكفل تمام احتياجات مادى و معنوى، دنيوى و
اخروى، اجتماعى و فردى است، ما را هدايت مىكند به آنكه مشرّع و منظم آن يك علم
محيط مطلع بر تمام احتياجات عايله بشر است.[1]
امام خمینی(ره)
براساس همین برهان نظم در تشریعیات، وجود واسطه در نظم تشریعی برای بشر را تحت
عنوان انبیا مطرح نموده و بر این نظرند که تفاوت این رهبران منصوب الهی با سایر
تمدن سازان خودساخته بر مبنای اومانیسمی و بدون اتکا به حقیقت وحی، آن است که
انبیا نظم دهندۀ درون و روح بشر نیز هستند و ازهمینمنظر قانون جعل شدۀ الهی که
از سوی انبیا مطرح میشود، ناظم آخرت انسانها نیز هست.
اين سلسله جليله مثل منظمين عالَم نيستند كه
همّ اينها فقط در تنظيم اين عالم است؛ مثلًا انسان بايد ماليات بدهد، اگر ماليات
را داد، ديگر با او كسى كارى ندارد، و اگر خيلى مقدس و روحانى باشند مىگويند:
مردم منافيات عفت را انجام ندهند و يك قانون براى انتظام هم جعل مىكنند، اما درون
مردم را كه نمىشود انتظام بدهند، بلكه مىگويند: در خلوت هرچه مىخواهى بكن، و
ديگر هيچ كارى با تو ندارند. البته معلوم است نظر انبيا- علاوه بر انتظام عالم
طبيعت كه به طور اليق ملاحظه كردهاند- به نظم عالم آخرت، بيشتر است.[2]
در تمدن الهی، قانون بهعنوان سرچشمۀ نظم باید علاوهبر روابط بین انسانی و
روابط انسان با طبیعت، ناظم شخصیت فردی و
استقامت روحیات و ذاتیت درونی هریک از افراد بشر بهصورت جداگانه نیز بوده و به
عبارتی رابطۀ میان فرد با خودش و با خدای خویش را نیز لحاظ کند. آنچه در نظام
تمدن انسان محور، زندگی شخصی قلمداد شده و در حوزۀ استحفاظی قانونگزار قرار نمیگیرد،
در تمدن دینی از نقاط ثقل بوده و براساس مبانی دینمداران اگر فردیت شخص قوام
یابد، مجموعۀ روابط بین فردی و فرد با محیط زیست خویش نیز تقویم پیدا میکند. شاید
بتوان روایت «مَنْ أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ أَصْلَحَ اللَّهُ مَا
بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّاسِ وَ مَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللَّهُ
لَهُ أَمْرَ دُنْيَاه»[3]
را نیز بر همین مبنا توضیح داد که در تمدن دینی با اصلاح رابطه خود و خدا، بالتبع
سایر روابط را در دنیا و آخرت اصلاح خواهد نمود. بههرحال این نوع نگاه امام
خمینی(ره) به برهان نظم در میان سایر فلاسفه از ویژگیهای اندیشۀ فلسفی امام است
که مسألۀ نظم تشریعی را مطرح میکنند.
نکتۀ دیگری که
در بررسی مبنای «نظم» در منظومۀ فکری تمدن ساز امام خمینی(ره) همچون سایر فلاسفه و
متکلمین از آن بحث شده است، توجیه مسائلی است که برهان نظم را زیر سؤال میبرد.
مسائلی همچون بلایای طبیعی و نواقص در خلقت موجودات، از نگاه امام خمینی(ره)
براساس همین قرار گرفتن در کلیت آفرینش معنا پیدا میکند. بهعبارتی اگر کسی به
جریان کلیت نظام احسن آفرینش پی ببرد، خواهد دانست که آنچه تحت عنوان حادثه و
اتفاق از آن یاد میکنیم، بدان خاطر است که تصور ما چنین بوده که علت غایی این
پدیده چیزی دیگر بوده و اکنون این پدیده به غایت خویش نرسیده است، درحالیکه اگر
علت غایی واقعی آنرا بدانیم و تصور خود از غایت این پدیده را اصل نگیریم، خواهیم
فهمید که عدم نظم در عالم وجود نداشته و این مسأله نیز بی فایده نبوده است. از نظر
امام خمینی(ره) بی نظمی و اين حركات غير منظم كه در عالم مشاهده مىشود، دو اشكال
ايجاد مىنمايد:
اول اينكه: علت غايى ندارد و دوم اينكه: كشف
مىكند كه پشت پرده دست منتظمى در كار نبوده و صفحه وجود نظم دهندهاى نداشته تا
به تنظيم امور قيام نموده باشد. اما جواب اين اشكال كه اين ها به غايت نرسيدهاند،
بنابراين جزاف و بىفايدهاند، گذشت كه: رسيدن گل به ميوه، فعل اينها نبوده، بلكه
فعل غير است چون هر حركتى كه اينها داشته باشند به «ما إليه الحركه» رسيده «و ما
لأجله الحركه» را خود محرك كه اينها را تحريك نموده است، مىداند.[4]
در تمدن دینی،
با رنگ باختن محوریت اومانیستی و انسان محورانه، بسیاری از چراهای آفرینش نیز از
بین میرود. این
چراها میتواند درخصوص پدیدههای تکوینی و یا در مورد احکام تشریعی پیش آمده
باشد. با رنگ باختن محوریت انسان، آنچه ضرر خویش را در آن میبیند بهعنوان ضرر بر
کلیت نظام احسن تفسیر نمیکند و اتقان و استحکام عالم تکوین و احکام تمدنساز دین
در عالم تشریع را زیر سوال نمیبرد.
یکی دیگر از نظریات منحصر به فرد
امام خمینی(ره) در برهان نظم این است که معتقدند که در یک منظومۀ کلی، گاه رعایت
آنچه ما نظم مینامیم در محدودۀ جزئیات، سبب نقض قرض و در نظام کلی، ایجاد کنندۀ
بی نظمی است. چنانکه از نظر امام خمینی(ره) مطلوب بنّايى كه بنايى را مىسازد،
نظم و ترتيب و آرايش جمال عمارت است نهتنها شخص آجر. ازهمینروی است که با کثرت نظر در
جزئیات و غافلشدن از نقش آن در کلیت سیستم، باعث احساس نقص و بینظمی در آن مورد
جزئی خواهد گردید، درحالیکه در واقع امر چنین نیست. بهعبارتی خرده گیری حاصل
خرده بینی است و اگر کلیت سیستم لحاظ شود، عدم وجود نظم قابل حل است. بعدها بیان
خواهد شد که براساس این مبنا امام خمینی(ره) هم امر شخصی وجدان را بر نظم امور موثر
میدانست و هم امر کلی نظام اجتماعی[5]
امام خمینی(ره)
معتقدند جنگها برای حفظ نظم کلیت جامعه که از آن تحت عنوان نظام یاد میشود،
زائیدۀ همین بنای عقلا بر حفظ نظم کلی در برابر اعتراض جزئی است ولو آنکه در نگاه
جامعه شناسی مدرن، انسان بهعنوان کوچک ترین جزء ساختار جامعه، اصیل بوده و جامعه
امری اعتباری است اما بنای عقلا در بهادادن به نظم جمعی در مقابل خواست فردی است.[6]
برهمینقیاس امام خمینی(ره)، حکم قصاص را در تمدنهای دینی توجیه کرده و قائل به
این مطلب اند که در مقام حفظ نظام عالَم، قصاص و مؤاخذه، خود جزء نظام بوده و در
سلسله نظام مستحسن است. (همان) امام خمینی(ره) با ذکر این بیت:
|
ما لَيسَ مَوزُوناً لِبَعضٍ مِن نِغَم |
فَفِي نِظامِ الكُلِّ كُلٌّ مُنتَظَم[7] |
توضیح میدهند
گرچه از نگاه ایشان احکام فقهی، اموری اعتباری هستند اما براساس نگاه فلسفی ایشان
به برهان نظم و تلازم نظم با کلیت یک مجموعه و منظومه، وضع قوانین و حقوق برای حفظ
نظمِ ساختار کلی یک مجموعه را امری غیرقابل خدشه میدانند و اعتباریبودن آن را
دلیلیبر مقیدنبودن به حفظ آن نمیشمارند.
حسن اين نظام اتَم را آن كسى مىبيند كه بتواند
سر تا پاى اين نظام كل را ببيند. پس نگويى كه براى حفظ اين نظام اعتبارى كه غير از
اين افراد واقعيت ديگرى ندارد، نبايد كوشش كرد؛ چون عقلا هم در حفظ اين نظام
مىكوشند. مگر ملكيت غير از اعتبار است؟ پس اگر مالت را بردند تو بايد بگويى:
نبايد كسى كه اعتبارى را برده است اذيت كرد و زوجيت مگر غير از اعتبار عقلاست؟ و
نيز احكام شرع مگر غير از اعتبار است؟[8]
براساس همین
مبنا، امام آزادی را حد میزنند و معتقدند «معنى آزادى اين نيست كه هركس برخلاف
قوانين برخلاف قانون اساسى يك ملت، برخلاف قوانين ملت هم هرچه دلش مىخواهد بگويد.
آزادى در حدود قوانين يك مملكت است.»[9]
با این بیان از نگاه امام خمینی(ره)، نظم عیناً همان نظام است و بههمزدن نظام،
به بهانۀ آزادی یا منفعت یا هر چیز دیگر، مخالفت با نظم است.
امام خمینی(ره)
برهان فلسفی نظم را به جز در اثبات وجود خدا، در پدیداری آفرینش نیز لحاظ کرده و
میگویند معلول پیش علت (و نه لزوماً در عالَم خارج)، به علم حضوری، حضور دارد و
آنچه در نظام وجود به نظم درآمده عیناً همان علم الله است و بهاینترتیب امام
برمبنای فلسفی خویش عالَم را نظام دانسته و آن هم نظامی که احسن الوجوه را در چینش
و هماهنگی اجزای خویش دارد.[10]
از دیگر سو،
امام معتقدند این نظم جز با تشریع قوام نمییابد و امور جز با داشتن قوانین در
نظام در نمیآیند. بههمین علت وجود نبوت عامه را با اثبات برهان نظم لازم میدانند
و ازسویدیگر برآن اند که با اثبات لزوم وجود شریعت، حقانیت دین اسلام که امام میخواهند
مبانی تمدن مورد نظر خویش را بر این دین استوار کنند، بی هیچ مقدمهای اثبات خواهد
شد چون این دین در قیاس با موارد دیگر ناظم و منظظمی برتر است. امام خمینی(ره)
معتقدند بعد از اثبات نبوت عامه و لزوم وجود شریعت، ثابت است که این دو برای آن
وضع شده که بشر را تحت نظم و نظام در آورد، و دلیل انّی و ذاتی این مسأله هم
احتياج بنى الانسان به وجود معارف حقه و ملكات نفسانيه است، تا وظايف نوعيه و
شخصيه و تكاليف فرديه و اجتماعيه خودش را درک کن[11]
امام(ره) مبنای نظم را بهعنوان یک
شاخصه نیز باز تعریف مینمایند و معتقدند برای ساخت تمدن دین محور، مسلمانان باید
مجهز به نظم و ترتیب باشند تا بتوانند در مقابل استعمار، تمدنی نوین را برقرار
کنند. بنابراین نظم بهعنوان یکی دیگر از مبانی فکری در بینش امام، تبدیل به یک
متغیر و شاخص در روش ایشان و پیروان شان در امور مملکت داری و ساختن تمدن نوین
اسلامی میگردد. امام خمینی(ره) سه گانه تهذیب درونی افراد، تجهیز بیرونی اجتماع
مسلمانان و وجود یک نظام و ترتیب صحیح را راه حل مفاسد و مشکلات احتمالی در فرایند
یک تمدن اسلامی میدانند.[12]
منابع
1. خمينى، روح الله (1381).
تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج3،ص345.
2. همان،ص346.
3. برقى، احمد بن محمد بن خالد (1371). المحاسن، مصحح جلال الدين محدث، قم، دار الكتب الإسلامية،ج1،ص29.
4. مجموعه
نویسندگان(1392). توحید از دیدگاه امام خمینی(س)، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار
امام خمينى (س)،ج1،ص101.
5. خمينى، روح الله (1381). تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره،
تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج1،ص314. 6. همان،ص316.
7. سبزواری،
حاج ملاهادی (1294). شرح منظومه، قم، مصطفوی،ص235.
8. همان،ص317.
9. خمينى، روح الله (1389). صحيفه امام، تهران، موسسه تنظيم و
نشر آثار امام خمينى،ج7،ص535.
10. خمينى، روح الله (1381).
تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج1،ص164.
11. خمينى، روح الله (1393). شرح چهل
حديث (اربعين حديث)، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س)،ص201.
12. خمينى، روح الله (1394). جهاد اكبر،
تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ص61.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.