بازگشت به ویکی

تمدن اسلامی و برهان نظم

تمدن اسلامی و برهان نظم برهان نظم از سوی عموم فلاسفه برای اثبات وجود آفریدگاری ناظم در عالَم منظم به¬کار¬برده شده است، اما امام خمینی(ره)، این برهان را به شأن اجتماعی نزدیک¬تر نموده و معتقد است برهان نظم نه¬تنها در حیطۀ تکوینیات اثبات کنندۀ وجود خداست بلکه این برهان در حوزۀ تشریعیات نیز همین کاربرد را داشته و اتقان و همخوانی و منظومه¬بودن احکام تشریعی با یکدیگر، حاکی از وجود نظمی در تشریعیات و از همین رهگذر اثبات کنندۀ وجود مشرّعی منظِم است که بنای ساخت تمدنی یکپارچه برای بشر را داشته و در پی برطرف¬کردن احتیاجات عایله خود یعنی آفرینش بوده است.

نظرها

تمدن اسلامی و برهان نظم

برهان نظم از سوی عموم فلاسفه برای اثبات وجود آفریدگاری ناظم در عالَم منظم به­کار­برده شده است، اما امام خمینی(ره)، این برهان را به شأن اجتماعی نزدیک­تر نموده و معتقد است برهان نظم نه­تنها در حیطۀ تکوینیات اثبات کنندۀ وجود خداست بلکه این برهان در حوزۀ تشریعیات نیز همین کاربرد را داشته و اتقان و همخوانی و منظومه­بودن احکام تشریعی با یکدیگر، حاکی از وجود نظمی در تشریعیات و از همین رهگذر اثبات کنندۀ وجود مشرّعی منظِم است که بنای ساخت تمدنی یکپارچه برای بشر را داشته و  در پی برطرف­کردن احتیاجات عایله خود یعنی آفرینش بوده است.

از نظر امام، همين­طور­كه اتقان خلقت كائنات و حسن ترتيب و نظم‏ آن ما را هدايت مى‏كند كه يك موجودى منظم اوست كه علمش محيط به دقايق و لطايف و جلايل است، اتقان احكام يك شريعت و حسن نظام و ترتيب كامل آن­كه متكفل تمام احتياجات مادى و معنوى، دنيوى و اخروى، اجتماعى و فردى است، ما را هدايت مى‏كند به آنكه مشرّع و منظم آن يك علم محيط مطلع بر تمام احتياجات عايله بشر است.[1]

امام خمینی(ره) براساس همین برهان نظم در تشریعیات، وجود واسطه در نظم تشریعی برای بشر را تحت عنوان انبیا مطرح نموده و بر این نظرند که تفاوت این رهبران منصوب الهی با سایر تمدن سازان خودساخته بر مبنای اومانیسمی و بدون اتکا به حقیقت وحی، آن است که انبیا نظم دهندۀ درون و روح بشر نیز هستند و از­همین­منظر قانون جعل شدۀ الهی که از سوی انبیا مطرح می­شود، ناظم آخرت انسان­ها نیز هست.

اين سلسله جليله مثل منظمين عالَم نيستند كه همّ اينها فقط در تنظيم اين عالم است؛ مثلًا انسان بايد ماليات بدهد، اگر ماليات را داد، ديگر با او كسى كارى ندارد، و اگر خيلى مقدس و روحانى باشند مى‏گويند: مردم منافيات عفت را انجام ندهند و يك قانون براى انتظام هم جعل مى‏كنند، اما درون مردم را كه نمى‏شود انتظام بدهند، بلكه مى‏گويند: در خلوت هر­چه مى‏خواهى بكن، و ديگر هيچ كارى با تو ندارند. البته معلوم است نظر انبيا- علاوه بر انتظام عالم طبيعت كه به طور اليق ملاحظه كرده‏اند- به نظم‏ عالم‏ آخرت، بيشتر است.[2]

در تمدن الهی، قانون به­عنوان سرچشمۀ نظم باید علاوه­بر روابط بین انسانی و روابط انسان با طبیعت، ناظم  شخصیت فردی و استقامت روحیات و ذاتیت درونی هریک از افراد بشر به­صورت جداگانه نیز بوده و به عبارتی رابطۀ میان فرد با خودش و با خدای خویش را نیز لحاظ کند. آنچه در نظام تمدن انسان محور، زندگی شخصی قلمداد شده و در حوزۀ استحفاظی قانون­گزار قرار نمی­گیرد، در تمدن دینی از نقاط ثقل بوده و براساس مبانی دین­مداران اگر فردیت شخص قوام یابد، مجموعۀ روابط بین فردی و فرد با محیط زیست خویش نیز تقویم پیدا می­کند. شاید بتوان روایت «مَنْ أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ أَصْلَحَ اللَّهُ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النَّاسِ وَ مَنْ أَصْلَحَ أَمْرَ آخِرَتِهِ أَصْلَحَ اللَّهُ لَهُ أَمْرَ دُنْيَاه‏»[3] را نیز بر همین مبنا توضیح داد که در تمدن دینی با اصلاح رابطه خود و خدا، بالتبع سایر روابط را در دنیا و آخرت اصلاح خواهد نمود. به­هر­حال این نوع نگاه امام خمینی(ره) به برهان نظم در میان سایر فلاسفه از ویژگی­های اندیشۀ فلسفی امام است که مسألۀ نظم تشریعی را مطرح می­کنند.

نکتۀ دیگری که در بررسی مبنای «نظم» در منظومۀ فکری تمدن ساز امام خمینی(ره) همچون سایر فلاسفه و متکلمین از آن بحث شده است، توجیه مسائلی است که برهان نظم را زیر سؤال می­برد. مسائلی همچون بلایای طبیعی و نواقص در خلقت موجودات، از نگاه امام خمینی(ره) براساس همین قرار گرفتن در کلیت آفرینش معنا پیدا می­کند. به­عبارتی اگر کسی به جریان کلیت نظام احسن آفرینش پی ببرد، خواهد دانست که آنچه تحت عنوان حادثه و اتفاق از آن یاد می­کنیم، بدان خاطر است که تصور ما چنین بوده که علت غایی این پدیده چیزی دیگر بوده و اکنون این پدیده به غایت خویش نرسیده است، در­حالی­که اگر علت غایی واقعی آن­را بدانیم و تصور خود از غایت این پدیده را اصل نگیریم، خواهیم فهمید که عدم نظم در عالم وجود نداشته و این مسأله نیز بی فایده نبوده است. از نظر امام خمینی(ره) بی نظمی و اين حركات غير منظم كه در عالم مشاهده مى‏شود، دو اشكال ايجاد مى‏نمايد:

اول اينكه: علت غايى ندارد و دوم اينكه: كشف مى‏كند كه پشت پرده دست منتظمى در كار نبوده و صفحه وجود نظم‏ دهنده‏اى نداشته تا به تنظيم امور قيام نموده باشد. اما جواب اين اشكال كه اين ها به غايت نرسيده‏اند، بنا­براين جزاف و بى‏فايده‏اند، گذشت كه: رسيدن گل به ميوه، فعل اينها نبوده، بلكه فعل غير است چون هر حركتى كه اينها داشته باشند به «ما إليه الحركه» رسيده «و ما لأجله الحركه» را خود محرك كه اينها را تحريك نموده است، مى‏داند.[4]

در تمدن دینی، با رنگ باختن محوریت اومانیستی و انسان محورانه، بسیاری از چراهای آفرینش نیز از بین می‎رود. این چراها می­تواند در­خصوص پدیده­های تکوینی و یا در مورد احکام تشریعی پیش آمده باشد. با رنگ باختن محوریت انسان، آنچه ضرر خویش را در آن می­بیند به­عنوان ضرر بر کلیت نظام احسن تفسیر نمی­کند و اتقان و استحکام عالم تکوین و احکام تمدن­ساز دین در عالم تشریع را زیر سوال نمی­برد.

یکی دیگر از نظریات منحصر به فرد امام خمینی(ره) در برهان نظم این است که معتقدند که در یک منظومۀ کلی، گاه رعایت آنچه ما نظم می­نامیم در محدودۀ جزئیات، سبب نقض قرض و در نظام کلی، ایجاد کنندۀ بی نظمی است. چنان­که از نظر امام خمینی(ره) مطلوب بنّايى كه بنايى را مى‏سازد، نظم‏ و ترتيب و آرايش جمال عمارت است نه­تنها شخص آجر. از­همین­روی است که با کثرت نظر در جزئیات و غافل­شدن از نقش آن در کلیت سیستم، باعث احساس نقص و بی­نظمی در آن مورد جزئی خواهد گردید، در­حالی­که در واقع امر چنین نیست. به­عبارتی خرده گیری حاصل خرده بینی است و اگر کلیت سیستم لحاظ شود، عدم وجود نظم قابل حل است. بعد­ها بیان خواهد شد که براساس این مبنا امام خمینی(ره) هم امر شخصی وجدان را بر نظم امور موثر می­دانست و هم امر کلی نظام اجتماعی[5]

امام خمینی(ره) معتقدند جنگ­ها برای حفظ نظم کلیت جامعه که از آن تحت عنوان نظام یاد می­شود، زائیدۀ همین بنای عقلا بر حفظ نظم کلی در برابر اعتراض جزئی است ولو آنکه در نگاه جامعه شناسی مدرن، انسان به­عنوان کوچک ترین جزء ساختار جامعه، اصیل بوده و جامعه امری اعتباری است اما بنای عقلا در بها­دادن به نظم جمعی در مقابل خواست فردی است.[6] بر­همین­قیاس امام خمینی(ره)، حکم قصاص را در تمدن­های دینی توجیه کرده و قائل به این مطلب اند که در مقام حفظ نظام عالَم، قصاص و مؤاخذه، خود جزء نظام بوده و در سلسله نظام مستحسن است. (همان) امام خمینی(ره) با ذکر این بیت:

جدول بدون عنوان

ما لَيسَ مَوزُوناً لِبَعضٍ مِن نِغَم‏

فَفِي نِظامِ الكُلِّ كُلٌّ مُنتَظَم‏[7]

توضیح می­دهند گرچه از نگاه ایشان احکام فقهی، اموری اعتباری هستند اما براساس نگاه فلسفی ایشان به برهان نظم و تلازم نظم با کلیت یک مجموعه و منظومه، وضع قوانین و حقوق برای حفظ نظمِ ساختار کلی یک مجموعه را امری غیرقابل خدشه می­دانند و اعتباری­بودن آن را دلیلی­بر مقید­نبودن به حفظ آن نمی­شمارند.

حسن اين نظام اتَم را آن كسى مى‏بيند كه بتواند سر تا پاى اين نظام كل را ببيند. پس نگويى كه براى حفظ اين نظام اعتبارى كه غير از اين افراد واقعيت ديگرى ندارد، نبايد كوشش كرد؛ چون عقلا هم در حفظ اين نظام مى‏كوشند. مگر ملكيت غير از اعتبار است؟ پس اگر مالت را بردند تو بايد بگويى: نبايد كسى كه اعتبارى را برده است اذيت كرد و زوجيت مگر غير از اعتبار عقلاست؟ و نيز احكام شرع مگر غير از اعتبار است؟[8]

براساس همین مبنا، امام آزادی را حد می­زنند و معتقدند «معنى آزادى اين نيست كه هركس برخلاف قوانين برخلاف قانون اساسى يك ملت، برخلاف قوانين ملت هم هرچه دلش مى‏خواهد بگويد. آزادى در حدود قوانين يك مملكت است.»[9] با این بیان از نگاه امام خمینی(ره)، نظم عیناً همان نظام است و به­هم­زدن نظام، به بهانۀ آزادی یا منفعت یا هر چیز دیگر، مخالفت با نظم است.

امام خمینی(ره) برهان فلسفی نظم را به جز در اثبات وجود خدا، در پدیداری آفرینش نیز لحاظ کرده و می­گویند معلول پیش علت (و نه لزوماً در عالَم خارج)، به علم حضوری، حضور دارد و آنچه در نظام وجود به نظم درآمده عیناً همان علم الله است و به­این­ترتیب امام برمبنای فلسفی خویش عالَم را نظام دانسته و آن هم نظامی که احسن الوجوه را در چینش و هماهنگی اجزای خویش دارد.[10]

از دیگر سو، امام معتقدند این نظم جز با تشریع قوام نمی­یابد و امور جز با داشتن قوانین در نظام در نمی­آیند. به­همین علت وجود نبوت عامه را با اثبات برهان نظم لازم می­دانند و از­سوی­دیگر برآن اند که با اثبات لزوم وجود شریعت، حقانیت دین اسلام که امام می­خواهند مبانی تمدن مورد نظر خویش را بر این دین استوار کنند، بی هیچ مقدمه­ای اثبات خواهد شد چون این دین در قیاس با موارد دیگر ناظم و منظظمی برتر است. امام خمینی(ره) معتقدند بعد از اثبات نبوت عامه و لزوم وجود شریعت، ثابت است که این دو برای آن وضع شده که بشر را تحت نظم‏ و نظام در آورد، و دلیل انّی و ذاتی این مسأله هم احتياج بنى الانسان به وجود معارف حقه و ملكات نفسانيه است، تا وظايف نوعيه و شخصيه و تكاليف فرديه و اجتماعيه خودش را درک کن[11]

امام(ره) مبنای نظم را به­عنوان یک شاخصه نیز باز تعریف می­نمایند و معتقدند برای ساخت تمدن دین محور، مسلمانان باید مجهز به نظم و ترتیب باشند تا بتوانند در مقابل استعمار، تمدنی نوین را برقرار کنند. بنابراین نظم به­عنوان یکی دیگر از مبانی فکری در بینش امام، تبدیل به یک متغیر و شاخص در روش ایشان و پیروان شان در امور مملکت داری و ساختن تمدن نوین اسلامی می­گردد. امام خمینی(ره) سه گانه تهذیب درونی افراد، تجهیز بیرونی اجتماع مسلمانان و وجود یک نظام و ترتیب صحیح را راه حل مفاسد و مشکلات احتمالی در فرایند یک تمدن اسلامی می­دانند.[12]

 

منابع

1. خمينى، روح‏ الله (1381). تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج3،ص345.

2. همان،ص346.

3. برقى، احمد بن محمد بن خالد (1371). المحاسن‏، مصحح جلال الدين محدث، ‏قم، دار الكتب الإسلامية،ج1،ص29.

4. مجموعه نویسندگان(1392). توحید از دیدگاه امام خمینی(س)، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج1،ص101.

5. خمينى، روح ‏الله (1381). تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج1،ص314.  6. همان،ص316.

7. سبزواری، حاج ملاهادی (1294). شرح منظومه، قم، مصطفوی،ص235.

8. همان،ص317.

9. خمينى، روح ‏الله (1389). صحيفه امام، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى،ج7،ص535.

10. خمينى، روح‏ الله (1381). تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج1،ص164.

11. خمينى، روح‏ الله (1393). شرح چهل حديث (اربعين حديث)، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س)،ص201.

12. خمينى، روح ‏الله (1394). جهاد اكبر، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ص61.



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نظرها

نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده می‌شوند.

0 نظر تأییدشده
نوع بازخورد
هنوز نظری برای این مقاله نمایش داده نشده است.
`r`n