تمدن در دوران ذوالقرنین
از ظاهر آيات
83 تا 98 سوره كهف برداشت ميشود كه تعدادي از مردم مکه و مدينه از طريق يهوديان از
داستان ذوالقرنين آگاه شده بودند، نزول اين آيات، بر اساس سؤالي بوده كه مردم در
مورد او داشتند، اين نکته از متن چند آيه با جمله « وَ يَسْئَلُونَكَ عَنْ
ذِي الْقَرْنَيْنِ …» و « قُلْنا يا ذَا
الْقَرْنَيْنِ...» و « قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْن...» به خوبي مشخص ميشود. اما از قرآن چيزي که به طور صريح
دلالت کند كه او پيامبر بوده است، استفاده نميشود؛ هر چند تعبيراتي در قرآن هست
که اشاره به اين معني دارد.
ذوالقرنين از
قدرت و مكنت بسياري برخوردار بود و خداوند وسايل غلبه بر مشكلات و دستيابي به
اهداف مهم زندگي را به او عنايت كرده بود. اين اسباب و وسايل، شامل علم و دين، عقل
و درايت، نيروي جسمي، مال و لشكر زياد، وسعت قلمرو، قدرت مديريت و امثال آن بودند.[1]
البته، از مجموعه داستان نيز اين مطلب فهميده ميشود؛ توانايي اينكه به مشرق و
مغرب آفتاب برود و آن سدّ عظيم را با توجه به وسايل آن روزگار بسازد و قدرت خود را
در دورترين نقاط زمين اعمال كند، همه و همه، شاهد قدرت و توانايي بسيار اوست.
ذوالقرنين مردي مؤمن به خداوند و روز قيامت و متدين به دين حق بود.[2]
وی در پايان كار سدسازي عظیم خود چنین می گوید: «اين سد نعمت و رحمتي از سوي
پروردگار من است و هنگامي كه فرمان پروردگارم فرارسد، آن را در هم ميكوبد و وعده
پروردگار حق است و تحقق خواهد يافت». [3]
از ظاهر بعضي آيات مربوط به ذوالقرنين بر ميآيد كه او داراي مقام و حكومتي
ديني بوده است:
«ما به ذوالقرنين گفتيم: اي ذوالقرنين! آيا ميخواهي
بدان ايشان را مجازات كني يا روش نيكويي در مورد آنها انتخاب مينمايي؟[4]
»
خداوند طبق اين آيه به او اختيار تام ميدهد، و اين
خود شاهد بر اين مطلب است كه وي از سوي وحي الهي يا پيامبري از پيامبران، تاييد و
راهنمايي ميشده است.[5]
«كار ذوالقرنين چنين بود و ما به خوبي از امكانات و
آنچه نزد وي صورت ميگرفت، اطلاع داشتيم».[6] ظاهرا
اين آيه هم كنايه از اين مطلب است كه آنچه او تصميم ميگرفت، به هدايت خداوند و
امر او بود و در هيچ كاري اقدام نمينمود، مگر آنكه خداوند او را مأموركرده بود.
بنابر اين، احتمال دارد مكالمه خداوند با ذوالقرنين به واسطة پيامبري كه همراه او
بوده صورت ميگرفته است و او حكومتي مثل حكومت جناب طالوت بر بنياسرائيل داشته
است.[7]
ذوالقرنين در طول زندگی خود مسافرت های سه گانه ای
داشته، وی بعد از مجازات ستمگران قوم غربي در مسافرات نخست خود و برقراري امنيت و
احتمالا وضع يك سري قوانين براي مردم آن منطقه، سفر خود را به مغرب زمين پايان داد
و به طرف مشرق حركت كرد[8].
در شرق به مردمي برخورد كرد كه از جهت تمدن در سطح بسيار پاييني بودند. همچنان به
راه خود به طرف مشرق ادامه داد تا به صحرايي نزديك محل طلوع خورشيد رسيد و در آنجا
ديد كه خورشيد بر جمعيتي طلوع ميكند كه در برابر تابش آن، هيچ گونه پوشش و
سايباني برايشان قرار نداده بوديم.[9]
آن مردم در صحرا و بر روي خاك زندگي ميكردند و هنوز به اين سطح فكري نرسيده بودند
كه اهميت خانهسازي و يا چادر زدن را بفهمند، چه رسد به اين كه علم ساختمانسازي
و خيمهزدن را بدانند يا بياموزند.
همچنان راه خود را ادامه داد تا به ميان دو كوه رسيد
و در كنار آن دو كوه مردمي را يافت.[10] اين دو
كوه همان تنگهاي است كه به درخواست مردم ساكن آن منطقه، سد را بر آن ساخته شد.
مرحوم علامه طباطبايي در توضيح آيه ميآورد، اين آيه كنايه از سادگي و بساطت فهم
آن مردم است.[11]
مردمي كه نزديك آن تنگه زندگي ميكردند، از هجوم و غارت اقوام ياجوج و ماجوج در
زحمت و سختي بودند. مردم اين منطقه وقتي قدرت و توانايي ذوالقرنين را ديدند، از او
طلب كمك كردند. گفتند، اي ذوالقرنين، اقوام ياجوج و ماجوج در اين زمين فساد و ظلم
ميكنند.[12]
و از او تقاضاي ساختن مانعي در مقابل حمله آن طايفه ستمگر كردند و تأكيد نمودند كه
در مقابل ساختن اين سد، اموالي را نيز به عنوان دستمزد پرداخت خواهند كرد. آيا
حاضري پولي از ما بگيري و ميان ما و آنها سدي ايجاد كني؟[13]
ذوالقرنين در جواب ايشان پاسخ داد: اموال و امكاناتي كه پروردگارم در اختيارم
گذاشته، از مالي كه شما به من وعده ميدهيد بهتر است. اجر و مزد نميخواهم، فقط
مرا با نيروي انساني كمك كنيد تا ميان شما و آنها سد محكمي ايجاد كنم! [14]
ابتدا ذوالقرنين دستور داد تا قطعات بزرگي از آهن
بياورند و آنها را درون تنگه روي هم بچينند.[15] آنگاه
گفت: هيزم و مواد آتشزا بياوريد و در اطراف سد آتش روشن كنيد[16]
و با نصب دمهاي آهنگري (و وسايلي از اين قبيل) در اطراف سد، در آتش بدميد تا
قطعات آهن سرخ و گداخته شود.[17]
آنان چنين كردند، تا حدي كه آتش قطعات آهن را كاملا سرخ و گداخته كرد. در مرحله
آخر مجموعه آن سد آهنين را با لايهاي از مس پوشانيد تا آن را از نفوذ هوا و
پوسيدن حفظ كند.[18]
پس از آن، ديگر آن گروه مفسد قادر نبودند از روي آن عبور كرده يا راه نفوذ و
حفرهاي در آن ايجاد كنند. [19]
در بعضي از فرازهاي كتب عهد عتيق نام ياجوج و
ماجوج ذكر شده است. از عبارات كتب عهد عتيق چنين استفاده ميشود كه «ماجوج» يا
«جوج و ماجوج» امت يا امتهايي عظيم بودهاند كه در سمت شمال آسيا زندگي
ميكردهاند و مردماني جنگجو، جنگطلب و غارتگر بودهاند. علامه طباطبايي احتمال
ميدهند كه ذوالقرنين يكي از ملوك بزرگي باشد كه راه اين امتهاي مفسد را سد كرده
و سدي كه او زده فاصل ميانه دو منطقه شمالي و جنوبي آسيا باشد؛ مانند ديوار چين،
سد بابالابواب، سد داريال يا غير اينها.[20]
[1].
إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِن كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا
(كهف/ 84).
[2].
قَالَ أَمَّا مَن ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَي رَبِّهِ
فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُّكْرًا ٭ وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاء
الْحُسْنَي وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (كهف/ 87 و 88).
[3].
قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِّن رَّبِّي فَإِذَا جَاء وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ
دَكَّاء وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا
[4].
قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَن تَتَّخِذَ
فِيهِمْ حُسْنًا (كهف/ 86).
[5].
بايد دانست وقتي خداوند ميفرمايد: به او گفتيم، لزوما معنايش پيامبر بودن
ذوالقرنين نيست; زيرا اين كه خداوند چيزي را به كسي بگويد ميتواند به صورت الهام
باشد; مثل آيه «و اوحينا الي ام موسي ان ارضعيه» و به مادر موسي الهام كرديم كه
او را شير بده (قصص/ 7) يا ميتواند به صورت گفتگوي پيامبري باشد; مثل آيه «وقلنا
يا آدم اسكن انت و زوجك الجنة»; و گفتيم: اي آدم! تو با همسرت در بهشتسكونت كن.
(بقره/ 35) يا ميتواند از طريق پيامبري باشد; مثل «و زماني كه از طريقموسيعليه
السلام به بنياسرائيل گفتيم:در اينشهر واردشويد» (بقره/ 58).
[6].
كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (كهف/ 91).
[7].
وَ قَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طَالُوتَ مَلِکاً،
و پيامبرشان به آنها گفت: خداوند طالوترابرايزمامداري شما انتخاب كردهاست (بقره/247)
[8]. قَالَ أَمَّا مَن ظَلَمَ فَسَوْفَ
نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَي رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُّكْرًا وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ
جَزَاء الْحُسْنَي وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (كهف/87 و 88).
[9].
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا حَتَّي إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا
تَطْلُعُ عَلَي قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَل لَّهُم مِّن دُونِهَا سِتْرًا (كهف/ 89 و 90)
[10].
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا حَتَّي إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِن
دُونِهِمَا قَوْمًا لَّا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (كهف/ 92 و 93).
[11].
ر.ك: طباطبايي، ترجمه تفسير الميزان، ج13، ص503.
[12].
قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي
الْأَرْضِ (كهف/ 94).
[13].
فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَي أَن تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا
(كهف/ 94).
[14].
قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ
بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (كهف/ 95)
[15].
آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ (كهف/ 96).
[16].
حَتَّي إِذَا سَاوَي بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ
[17].
قَالَ انفُخُوا حَتَّي إِذَا جَعَلَهُ نَارًا
[18].
قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (كهف/ 96)
[19].
فَمَا اسْطَاعُوا أَن يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (كهف/ 97)
[20]. ر.ك: طباطبايي، ترجمه تفسير الميزان، ج 13، ص 525
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.