تمدن در دوران یوسف(ع)
یوسف(ع) برگزیده ای است آسمانی که به دوران کودکی
محسود و مغضوب برادرانش قرار گرفت، پس او مقهور دو نیروی قدرتمند غضب و شهوت می
شود و برادران او به جایگاهش نزد پدر که پیامبری بزرگ و مقدس است رشک می برند و
شراره های حسد که به گفتهی پیامبر اکرم(ص) خرمن حسنات را می سوزاند[1]،
به سوی این کدک معصوم زبانه می کشد و او را به تاریکی چاه فرو می افکند و چون به
بارگاه عزیز مصر راه می یابد دومین خطر حیوانی که شهوت خانمانسوز انسانی است به
سراغش می آید و دوباره تاریکی سیاه چال زندان را برزگاری دراز به چشم می کشد و
مردانه بار ناگواری های ستمگرانه و بهتان های نابکارانه را به دوش می برد و چون
مردانه از این دو آزمایش توان فرسای سربر ی افرازد، خداوند به او پاداشی نیکو می
بخشد[2].
یوسف(ع) از برگزیدگان درگاه خداوند است که به هدایت و
رهبری مردم پرداخته است و به دو نیروی علم و عمل مجهز بوده است، نام او بیست و شش
بار در قرآن ذکر شده است و خداوند به رسالت ایشان تصریح کرده است.
یوسف(ع)، پس از گذشت 251 سال از میلاد ابراهیم خلیل،
نیای بزرگوارش دیده به جهان گشود و زندگانی سراسر ماجرایش صدو بیست سال به طول
انجامید و بلاخره توفیق یافت که ریان فرعون مصر را به ساحت پذیرش توحید، فائز
گرداند[3].
طنطاوی در پایان تفسیر سورهی یوسف برای آن جناب، سه
سیاست پیروزمند آموزنده قائل است[4]:
نخست سیاست نفسی که توانست در کشور جان خویش بر همه
التهابات و هیجانات هوس فائق آید و دامان از لوث گناه برکنار دارد و به هنگام
جوانی که غرائز شهوی در اوج غلیان است در کاخ شکوهمند عزیز مصر در برابر ملکه
زیبا، گوهر عفاف خویش را نگاه دارد و درس مبارزه با گناه را که نخستین نغمه فضای
تمدن بشری است به انسان های فضیلت خواه بیاموزد و زندان مخوف و تاریک را بر نافرمانی
خدا ترجیح دهد و به این گونه به انسان ها می آموزد که تحمل ناگواری ها و سختی ها
ارزنده تر از هوسبازی لذت بخشی است که روح آدمیت را بمیراند و خوی پاک و کرامت نفس
را به هدر دهد و انسانی را به عصیان پروردگار و فجور و فساد بکشاند و چه نیکوست که
مردمان فضیلت خواه خاصه آنان که تمشیت امور توده را در دست دارند از حبس و زجر و
مرگ نمی هراسند و مصالح اجتماع را به دشمنان نمی سپارند و گوشه تاریک زندان را به
عنوان مکتب فضیلتی که پایگاه تقویت عقیده
عمل است بر لذتی زودگذر بر می گزینند[5].
دیگر سیاست یوسف(ع) سیاست منزل و توجه به اصلاح محیطی
است که در آن می زیست، یوسف(ع)، در زندان هم آرام نمی نشیند و در حفلی که نقل
مجلسشان دانه های زنجیر است به سخن در می آید و نوری از هدایت در آن تاریکستان
مخوف تجلی می دهد و روشنگر جان ها می شود، زندانیان را از محبس تاریک شرک و جهل به
ساحت روشن توحید و ایمان می کشاند و با استدلال چنین می فرماید:
« ای یاران زندان! آیا خدایان پراکنده بهتر هستند یا
خدای بیگانه مقتدر[6]»
و این دومین درس دین و تمدن است که انسان باید محیط
زیست خود را از آلودگی های فکری و اخلاقی بزداید و پهنه ای از ایمان و پاکدامنی و
دانش و خداجویی و تکامل به وجود آورد.
سومین درس حضرت یوسف(ع)، سیاست مدن است که باید هر
انسانی خود را در سرنوشت ملت خویش دخیل بداند و از بحبوحهی سیاست و حکومت به کنار
نرود و میدان را برای ناهنجاران خالی ننماید، اصولا یکی از مفاهیم عالیه تمدن همین
است که هر استعدادی را در محیط مستعد خود بپروراند و هر کسی خود را شایسته احراز
مقامی می داند، مردانه و بدون ترس و انفعال سر برآرد و بگوید این منم که می توانم
سررشتهدار کار اجتماع شوم و زمام امری از شئون مردم را در دست گیرم، همچنان که
یوسف(ع) به فرعون فرمود[7].
مسلم است که مقام طلبی به هنگامی ناستوده است که
خواستار آن استعداد و ارزش اداره آن کار را نداشته باشد و آن را وسیلهی تکامل
روحی خویش و اجتماع نداند، بلکه کسب مقام، مقصد و مقصودش باشد ولی قبول مقامی با
احراز شرایط آن و خدمت به اجتماع و تکامل ملت نه تنها ناستوده نیست، بلکه پسندیده
و مورد تائید است، همچنان که یوسف(ع) از عهدهی آن برآمد و بر پایگاه گنجوری مصر
نشست و قحطی زدگان را از خطر مرک رهانید و خدای متعال مقامی شایسته به او عطا کرد
و به او رسالت و حکومت ارزانی کرد[8].
[1] . « اَلْحَسَدُ یَأْکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ
الْحَطَبَ»، فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج5، ص325،
[2] . یوسف:90؛ « إِنَّهُ مَنْ
يَتَّقِ وَ يَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنين»
[3] . وجدی، فرید، دائرة
المعارف،ج9، ص87.
[4] . طنطاوی، محمد سید، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، ج7، ص383-390.
[5] . احمد احمد غلوش، دعوة
الرسل، ص187-220.
[6] .یوسف:39؛ « يا صاحِبَيِ السِّجْنِ
أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّار»
[7] . یوسف:55؛ « قالَ
اجْعَلْني عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفيظٌ عَليم»
[8] . ر.ک.حجازی، فخرالدین، نقش
پیامبران در تمدن انسان،ص76-79.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.