رابطه
دین و تمدن در دیدگاه امام خمینی
یکی
از مباحث کلیدی در اندیشه تمدنی امام خمینی(ره)، تبیین رابطه میان دین و تمدن است.
کمیت و کیفیت این رابطه، در وهله نخست، متأثر از نوع نگرش به ماهیت دین و قلمرو
حاکمیت آن است. امام خمینی(ره) به جامعیت اسلام و قلمرو حداکثری آن، همراه با
ظرفیتهای فوقالعاده و گستردهاش در عرصههای گوناگون، باور دارند. بر اساس این
نگرش، رابطه میان دین اسلام و تمدن از دیدگاه ایشان، رابطهای بنیادین و همهجانبه
است. به باور امام، اسلام در ذات خود دینی تمدنساز است[1] و تمدنی که برای تحقق آن تلاش میشود، در عالیترین
درجه کمال قرار دارد[2] در منظومه فکری امام، نوعی همپوشانی مفهومی
میان اسلام و تمدن دیده میشود؛ از نظر ایشان، اسلام در بالاترین مراتب تعریف تمدن
جای دارد[3]و
تمدن حقیقی در دل اسلام نهفته است؛ به گونهای که حاکمیت اسلام با تحقق تمدن مساوی
دانسته شده است.[4] در واقع، از این منظر، اسلام در ذات خود واجد
تمدن است؛ هرچند ظهور عینی و خارجی این تمدن، منوط به تحقق اسلام و جامهی عمل
پوشاندن به احکام اوست.
از
منظر تاریخی، اسلام توانایی تمدنسازی خود را اثبات کرده و موفق به بنیانگذاری
تمدنی بزرگ در جهان شده است. اسلام از پایهگذاران تمدنهای بزرگ جهان بوده است[5]و
توانست برای چندین قرن، دنیا را تحت چتر فرهنگ و تمدن خود حفظ کند. [6]ممالک
اسلامی با عملیاتی کردن نیمی از قوانین اسلامی، بالاترین سطح تمدن را به جهانیان
نشان دادند.[7]
این ظرفیت و توانایی، محدود به بستر زمانی خاصی نیست؛ اسلام در تمامی زمانها و
مکانها قابلیت تمدنسازی دارد و لازمۀ آن، تحقق یافتن این مکتب است.[8]
امام
خمینی(ره)، همچنان که عامل اصلی پیشرفت اسلام و شکوفایی تمدن اسلامی را ناشی از
دینداری و قیام مردم برای اقامه دین میدانند، علتالعلل ضعف و انحطاط مسلمانان را
نیز دوری از دین و عدم عمل به آن معرفی میکنند. اسلام در تاریکترین ادوار تاریخ، نورانیترین
تمدنها را پدید آورد و پیروان خود را به اوج عظمت و اقتدار رساند؛ اما زمانی که
مسلمانان از تعالیم آن رویگردان شدند، طبیعی بود که مجد و عظمت گذشته خود را از
دست داده و به روزگاری سیاه و تاریک گرفتار شوند.[9] یکی دیگر از عوامل عقبماندگی جامعه اسلامی،
برداشتهای نادرست و انحرافی از دین است. امام خمینی(ره) اسلامِ سرمایهداران و
مرفهین بیدرد، اسلامِ منافقان، اسلامِ تجمل و اشرافیت، اسلامِ پول، زور و فریب،
اسلامِ ملاهای درباری و اسلامِ مقدسنماها را از عوامل اصلی عقبماندگی جامعه
اسلامی میدانند.[10]
۱-۱. حکومت دینی و تمدن اسلامی
حکومت
و نظام سیاسی، از ارکان و عناصر اصلی تشکیلدهنده تمدنها به شمار میرود. تمدن
اسلامی نیز از ابتدا بر محور حکومت اسلامی نبوی(ص) شکل گرفت. در ادامه، علیرغم
انحرافاتی که در حکومت اسلامی، بهویژه در برخی ادوار تاریخی رخ داد، برخی حکومتهای
اسلامی نقش مهمی در شکوفایی تمدن اسلامی ایفا نمودند.
در
منظومه فکری امام خمینی(ره)، حکومت جایگاهی محوری دارد و این جایگاه در راستای
اعمال و حاکمیت دین در جامعه تعریف میشود. بر این اساس، حکومت دینی، رکن مهمی در
اندیشه و نظریه تمدنی امام خمینی(ره) را تشکیل میدهد؛ بدین معنا که برپایی حکومت
اسلامی، زمینه را برای اجرای احکام اسلام و تحقق تمدن اسلامی فراهم میسازد. از
این رو، ایشان هدف نهضت اسلامی را حرکت به سمت برپایی تمدنی صحیح، همان تمدن الهی
و رسولاللهی میدانند[11] و حکومت اسلامی را مساوی با پیشرفت و تمدن میشمارند[12]از
دیدگاه امام، اجرای بخش عمدهای از احکام و قوانین دین، بدون وجود حکومت امکانپذیر
نیست و انکار ضرورت تشکیل حکومت اسلامی، به معنای انکار جامعیت، جاودانگی و ضرورت
اجرای احکام اسلام است.[13] عدم تحقق عملی احکام و قوانین دینی، منجر به شکلنرفتن
نظامات اسلامی شده و نتیجه این فرایند، عدم شکلگیری تمدن دینی خواهد بود. مسئله
رهبری حکومت دینی نیز از همینجا نشئت میگیرد؛ بر همین مبناست که امام معتقدند
چنانکه در عصر پیامبر اکرم(ص)، رهبری حکومت اسلامی بر عهده شخص آن حضرت و پس از
آن در عصر حضور بر عهده ائمه معصومین(ع) بود، در دوران غیبت نیز هدایت و راهبری
حکومت دینی باید بر عهده عالمان دین و فقهای جامعالشرایطی باشد که آگاه به دین و
مقتضیات زمان و مکانند تا بتوانند قانون الهی و احکام دین را در جامعه پیادهسازی
کنند و اسلام حاکمیت یابد. به اعتقاد ایشان، از آنجا که اسلام و قوانین الهی، اصل
محوری در حکومت اسلامی است، طبعاٌ کسانی که در رأس این هرم قرار میگیرند نیز باید
به این قوانین آگاه و به اجرای آن متعهد باشند.[14] با توجه به دیدگاه امام، تشکیل و تحقق حکومت
دینی جز توسط عالمان دین و کسانی که آگاه به قوانین اسلام هستند، ممکن نیست و اگر
حکومت در دست غیرعالمان دین باشد، به دلیل عدم شناخت دقیق از دین، طبعاٌ نمیتوانند
اسلام و قوانین آن را چنانکه شایسته است در جامعه پیاده نمایند؛ در نتیجه، جامعه
اسلامی و تمدن اسلامی مطلوب نیز محقق نخواهد گردید.
۱-۲. نقش مردم در تحقق تمدن دینی
در
منظومه فکری امام خمینی(ره)، مردم نقش اساسی در ایجاد جامعه و تمدن دینی دارند، به
گونهای که اساساٌ بدون حضور و مشارکت مردم، تمدن دینی محقق نمیگردد. امام، اراده
مردم را تابعی از اراده خداوند میدانند که هنگامی که در مسیر الهی قرار میگیرد،
به وسیلۀ آن همۀ امور میسر میشود.[15] اگرچه رهبران دینی و سیاسی، نقش هدایتگری جامعه
و تمدن دینی را بر عهده دارند، اما بخش مهمی از رسالت اصلی جامعهسازی و تمدنسازی
بر عهده مردم قرار دارد و به عبارتی مردم، رکن مهم تمدن اسلامی به شمار میروند.
این نقشآفرینی در عرصهها و نظامات گوناگون تمدنی وجود دارد و یا باید وجود داشته
باشد.
یکی
از مهمترین ارکان تمدن دینی، نظام سیاسی و حکومت دینی است. امام خمینی(ره) همچنانکه
با نفی رابطه دین و علما با سیاست مخالفت میورزیدند، با انحصاری دانستن سیاست به
اصحاب دین و مجتهدین نیز مخالف بودند و معتقد بودند این نگرش بدتر از دیدگاه و
توطئۀ قبلی است؛ زیرا آن نگرش، به کنارگذاردن علما و به تبع آنان، گروهی از مردم
از عرصه سیاست منجر میشد، اما این دیدگاه به کنارگذاشتن همۀ ملت از صحنه اجتماع و
سیاست خواهد انجامید.[16] این
نگرش، حاکی از جایگاه و نقش محوری مردم در حکومت دینی در اندیشۀ امام خمینی(ره)
است. از جمله این نقشها میتوان به حق مردم در تعیین سرنوشت خود [17]
تأکید بر حضور مردم در صحنه و ایفای نقش مسئولانه در حکومت[18]
مشارکت سیاسی[19]پشتوانه
حکومت[20]اتکای
حکومت بر آراء مردم[21]نظارت
بر امور سیاسی و اجتماعی[22]و
نقشهای بسیار دیگری اشاره نمود. این تأکیدها نشانگر آن است که اساساٌ تحقق جامعه
و تمدن دینی بدون حضور و ایفای نقش مردم ممکن نیست.
رکن
دیگر تمدن، اقتصاد و نظام اقتصادی است. حضرت امام ضمن پذیرش نقش هدایتی و نظارتی
دولت در اقتصاد، جایگاه و نقش محوری برای مردم در این زمینه قائل هستند و
انحصارگرایی دولت و کنارگذاردن مردم از عرصه اقتصاد را سمی مهلک برای جامعه میدانند
که باید از آن احتراز نمود[23]در
عرصه فرهنگی و اجتماعی نیز، نقش اصلی بر عهده مردم است و البته حکومت و نظام سیاسی
نیز به نوبه خود وظیفه سیاستگذاری، هدایت، حمایت و نظارت را بر عهده دارد.
منابع
1.
خمینی،
امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج8،ص516.
2.
همان،ص 415.
3. همان، ج1، ص301.
4. همان، ج8، ص ۱۰۲ و ۳۰۹.
5. همان،ج5، ص204.
6. همان، ج1، ص374 و همان،ج8، ص516.
7. همان، ج1، ص301 و همان، ج5، ص 206-204.
8. همان، ج9، ص82.
9. همان،
ج2، ص177.
10. همان، ج8، ص11.
11.
همان، ج6، ص343.
12. همان، ج5،ص69.
13. خمینی، امام سید روح الل(1373). ولایت
فقیه، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ص20-15.
14. همان،ص 38-34.
15. خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام،
تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج11، ص323.
16. همان، ج18، ص 368.
17. همان، ج5، ص37 ؛ همان، ج8، ص384 و همان،ج12، ص182.
18. همان، ج10، ص109 و همان، ج13،ص160.
19. همان، ج4، ص 492.
20.
همان، ج11، ص 459.
21.
همان و همان، ج11،ص34.
22.
همان،ج8، ص5، همان، 13،ص13 و همان، ج15، ص17.
23. همان، ج11،ص218.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.