قرآن و استقامت
قرآن کریم توجه انسان را بارها به سوی سنت های خداوندی
جلب می کند، بدان امید که از منظر آن، به گذشته، حال و آینده خود نگاهی بیندازد و
آن را دستمایه عبرت قرار دهد. اگر تاریخ و سرگذشت های تمدنی را حوادث متفرقه ای بدانیم
که بدون قاعده و قانون جمع آمده اند، شفافیت لازم برای این نظر و عبرت را نخواهد
داشت؛ ولی وقتی آن را مجموعهای از سنت ها و قوانین ثابت بدانیم؛ می توان مقایسهی
لازم را انجام داد و عبرت گرفت.
ذکر آیات تاریخی و تمدنی در قرآن دارای اصول و قواعد
ثابتی است تا این امکان را به انسان بدهد که از خلال تفکر در آن، مقایسه کند و
عبرت بگیرد[1]:
« أَ فَلَمْ يَسيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ
عاقِبَةُ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لِلْكافِرينَ
أَمْثالُها[2]»
« وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَ قَدْ
خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ
عَلى ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَشَديدُ الْعِقابِ [3]»
آنچه مایهی عبرت
پذیری سنت های تاریخی – تمدنی قرآن و دعوت به اندیشیدن و تامّل در آن می
شود
، الگوهاي تكرار شونده (قوانين) در تاريخ است. انديشيدن در گذشته سبب ميشود مردم از
قوانين حاكم بر تحولات جوامع انساني گذشته آگاه گردند و نيروهاي محرك تاريخ را درك
و فهم كنند و پس از تجزيه و تحليل و شناسايي عوامل تكامل تاريخ، جامعه را به سوي
آيندهاي روشني سوق دهند. اگر تاريخ، قوانين روشني نداشت و انسان در ساختن تاريخ
خويش مختار و آزاد نبود، دليلي نداشت كه خداوند تأكيد كند، پيش از شما سنتها و
قوانيني بر جوامع حكومت ميكرد. پس در زمين گردش كنيد، تا روشن گردد كه سرانجام
گروهي كه پيامبران خدا را تكذيب كردند، چگونه بوده است؟[4]
حضرت علي (ع) به عنوان مفسر قرآن، درباره پيروي تاريخ از يك رشته قوانين
منظم، بيان ميدارند، روزگار همان طور كه بر گذشتگان حكومت ميكرد، بر شما نيز
حكومت خواهد كرد؛[5] يعني اين شما هستيد كه با شناخت قوانين تاريخ،
بايد زندگي خود را به نحو احسن بسازيد و از علل تكامل پيروي كرده و از علل انحطاط
بپرهيزيد. همچنين امام در وصيت خود به فرزند گراميش امام حسن مجتبي (ع) آورده
است، فرزندم من گرچه در تمام طول تاريخ همراه گذشتگان زندگي نكردهام، ولي اخبار
زندگي آنها و آثاري كه از آنها به يادگار مانده بررسي نمودهام و با اين كار گويا
من در تمام اين مدت زنده بودهام و حوادث تلخ و شيرين زندگي را از نزديك مشاهده
كردهام. گويا عمر جاويدان داشتهام.[6]
قرآن كريم در بخشي از عبرت آموزيهاي خود زندگي
اقوام و امتها را به عنوان مايه تنبه براي اقوام ديگر مطرح ميكند.[7]
قرآن مكرر در تعبيرات خود موضوع حيات و مدت و اجل اقوام و امتها را طرح كرده است.[8]
1.
عبرتآموزي
قرآن هدايت به سوي
طبيعت «عبرت تاريخي» را تكرار ميكند و عبرت يعني تلاش براي عبور ازيك حادثه به
ريشههاي آن و از يك رخداد به اسباب آن و سپس پيادهكردن اين حادثه در موارد مشابه
در زندگي انسان معاصر. در سورة شعراء سرگذشت هفت قوم و جامعه به نامهاي موسي، ابراهيم، نوح، عاد،
ثمود، لوط، و شعيب را نقل و بيان ميكند و پس از بيان اوضاع و شرايط اجتماعي و
فرهنگي آنها چنين فرموده است: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُم مُّؤْمِنِينَ[9]
در سرگذشت آنها نشانهاي هست و بيشتر ايشان مؤمن نبودند. منظور از آيه و نشانه بودن سرگذشت آن جوامع اين است كه قوانين و جهات
مشتركي ميان آن جوامع و جوامع آينده وجود دارد كه ميتواند منبع درسآموزي براي
آيندگان باشد.
در مورد عبرتآموزي در قرآن آمده است: لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ
عِبْرَةٌ لِّأُوْلِي الأَلْبَابِ.[10] عبرت[11]
در زبان قرآن[12]
به معناي سنجش و به دست آوردن وزن و اندازه و ارزش يك چيز و نيز به معناي تفكّر و
تدبّر است. نظر قرآن اين است كه متفكران و انديشمندان بايد وقايع تاريخي را اندازهگيري
كنند و با دقت و تدبّر و سنجشهاي لازم ضوابط و معيارهاي كلي را از بطن تاريخ بيرون
بكشند و در جامعة خود آن را مورد استفاده قرار دهند و تاريخ را نه براي سرگرمي كه
براي تفكر بخوانند.[13]
قرآن پس از بيان
تاريخ جوامع گذشته به اين نكته اشاره ميكند كه در بيان اوضاع و احوال گذشته اين
اقوام براي شما درس و عبرتآموزي وجود دارد؛ مثلا در همين راستا پس از بيان سرگذشت
قوم لوط و تاريخ قوم مدين، به اين نكته اشاره ميكند.[14]
تأمل بيان شده در پايان اين آيه كه نشان ميدهد چرا فاسدان نابود شدند، به اين
دليل است كه انسانها بفهمند راههايي كه تمدنهاي قبل را به فساد و زوال كشانده
چيست، و از تاريخ آنان عبرت بگيرند و همچنين راه پيشرفت را از راه انحطاط باز
شناسند و به ديگران بشناسانند.
اين كه انسانهاي هر
دورهاي بايد از سرگذشت جوامع گذشته عبرت بگيرند، نيز در قرآن به آن اشاره شده
است.[15]
خطاب به پيامبر اسلام در اين آيات بيانگر درس آموزي مخاطبان از گذشته است. همچنين
قرآن، ذكر تاريخ فرعون را «سابقه» و «مثال» براي ديگران بيان ميكند.[16]
اين آيه ميفهماند كه تاريخ گذشته صرف بيان گذشته نبايد باشد، بلكه گذشته قابل
استفاده براي همه است و ميتوان از آن درس آموخت.
[1] . آصفی، محمدمهدی، در آینه وحی، جلد 5(زوجیت فراگیر- فلسفهی تاریخ)،ص25 و
26.
[2] . محمد:10.
[3] . رعد :6.
[4].
آل عمران:137؛ «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا
كَيْفَ كَانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ».
[5]. « إِنَّ الدَّهْرَ يَجْرِي بِالْبَاقِينَ كَجَرْيِهِ
بِالْمَاضِين» ؛ نهج البلاغه عبده، خطبه 152.
[6]. نهج البلاغه، نامه شماره 31.
[7]. تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ
خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُمْ وَلاَ تُسْأَلُونَ عَمَّا
كَانُوا يَعْمَلُونَ (بقره/135) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم
مَّا كَسَبْتُمْ وَلاَ تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ (بقره/142).
[8]. اعراف/ 34 و نحل/ 61.
[9]. شعراء/ 67.
[10]. در داستانهايشان خردمندان
را عبرتي است (يوسف /111).
[11]. عبرت از ريشة عبور به
معناي گذر و تجاوز است و به لحاظ آن كه انسان از عمل يك فرد يا گروه و عقوبتي كه
در اثر آن دچارش شده عبور ميكند و با تعميم آن به اقوام و افراد ديگري كه همان
عمل را انجام دهند، ميرسد و در باب آنان نيز به همان سرنوشت حكم ميكند، بر پند
گرفتن عبرت اطلاق شده است. (ر.ك: مفردات راغب، ص 320؛ ابن اثير، نهايه، ج3، ص
171؛ جمرةاللغه، ج1، ص226؛ مقاييساللغه، ج4، ص 207 به بعد.)
[12]. يوسف/ 111.
[13]. اعراف/ 176.
[14]. اعراف/ 86-87.
[15]. ذَلِكَ مِنْ أَنبَاء
الْقُرَي نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَآئِمٌ وَحَصِيدٌ (101) وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ
وَلَـكِن ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي
يَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ مِن شَيْءٍ لِّمَّا جَاء أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا
زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (هود/102). فَقَالُوا
رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ
أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّكُلِّ
صَبَّارٍ شَكُورٍ (سبأ/20)
[16]. فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا
وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ (زخرف/ 57).
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.