نظام احسن و تمدن اسلامی
همه موجودات
عالم اعم از مادیات و مجردات تکوینا براساس نظام احسن خلق شدند که دامنهاش بسیار وسیع
است. میتوان گفت انقلاب اسلامی بهعنوان تمدن اسلامی ذرهای از ترشحات نظام احسن است، اما نظام
احسن به چه معناست؟ در فلسفه اسلامی، وجود شرور در عالم با قضیه نظام احسن که
مبتنیبر قادر مطلقبودن خدای متعال است از راه دوگانگی خالقیت خیر و شر حل نمیشود،
چرا که براساس فلسفه اسلامی، اصولاً وجود شرّ، یک مسأله عدمی است.
و الشرّ
اعدامٌ فکَم قد ضلّ مَن قال
به یزدان، ثمّ اهرمن[1]
برهمینمبنا
عالم سراسر خیر و براساس نظام احسن طراحی شده است. از همین رهگذر غزالی میگوید
اگر انسانها تمام خیرات و شرور را واقف شوند و بعد بخواهند طرحی نو برای عالم
بریزند، به این نتیجه میرسیدند که هر آنچه در آن نظام میتوانست باشد، به اندازه
بال پشهای با آنچه الآن هست و آفریده شده است، نباید تفاوت میداشت.[2]
امام خمینی(ره)
بهعنوان شخصیتی ذو وجوه، در چینش مبانی خود برای تبیین یک منظومه تمدنی از سه
عنصر فلسفه، عرفان و فقه بهعنوان زیر بنایی برای اجتماع سازی، سیاست ورزی و ایجاد
یک نظام حقوقی استفاده نموده است. امام در نظام فلسفی خویش قائل به نظام احسن
آفرینش هستند. امام خمینی(ره) نظام احسن را همان «احسن تقویم»[3]
قرآنی و بهنوعی متقارب با معنای فطرت در کلام اسلامی میداند. ایشان معتقد است
کسی که بهتعبیر ادعیه شیعه، تمام وردها و خواستههایش ورد واحد شده باشد. [4]
و همه چیزش برای رضای خدا بود، این فرد در نظام احسن است.[5]
امام براساس نظام صدرایی معتقد است عنایت الهی اقتضای همان ایجاد نظام اتم و خیر
محض و اکمل است. چنان که ملاصدرا میگوید: العنايَةُ هِيَ كَونُ الاوّلِ (تعالي)
عالِماً لِذاتِهِ بِما عَلَيهِ الوُجُودُ فِي النّظامِ الاَتَمِّ وَ الاخيرِ
الاعظمِ[6]
نظامی که برمبنای اراده عنایی الهی به وجود آمده باشد، به بیان امام خمینی(ره)
باید نظام احسن باشد. از نظر امام، این مسأله در عالم کثرات و ناسوت آنقدر مهم
نیست چون در عوالم اعلی نیز همین اراده الهی نافذ شده است: زمین در مقابل یک همچو
سطح بزرگ و عالم ذره غیر محسوسی است و تمام عالم در مقابل عالم ماوراء طبیعت، ذره
غیر محسوسی است و تمام عالم ماورای طبیعت، چه ماقبل الطبیعه و چه مابعد الطبیعه در
مقابل اراده الله قدر محسوسی ندارد.[7]
در تفکر کلامی
و براساس دعای «فَلَكَ الْحَمْدُ عَلَى تَقْدِيرِكَ الْحَسَنَ الْجَمِيلَ وَ لَكَ
الشُّكْرُ عَلَى قَضَائِكَ الْمُعَلَّلِ بِأَكْمَلِ التَّعْلِيل»[8]
که سخن از تحمید و ستایش خدا بر تقدیرات نیکو و بدون نقص خدا و شکر بر قضای اوست
که علت های آن کاملترین علت ها است، امام معتقد به وجود احسن التقدیر هستند. بدان
معنا که همه امور در اندازهگیری و تقدیر ابتدایی خویش در بهترین حالت ممکن خود
آفریده شده و در مسیر بایستۀ خویش قرار داده شدهاند.[9]
حال اگر قضاوت و قضای الهی بر ایشان جاری میگردد، این نیز، معلول دلیلی کامل بوده و براساس عملکرد خودشان و خروج بشر از
نظام احسن تقدیر، دچار قضای الهی میشوند تا در صورت توبه، عمل آنان جبران و به
مسیر تقدیر بازگردند و در غیر این صورت به جزای خویش برسند. همین اندیشه باعث میشود
امام نظریه نظام احسن را بهعنوان مبنایی در تمدن بنیادین خویش مطرح کنند که اگر
ملک بشریت سایۀ مالکیت و ملکیت الهی باشد، همۀ امور آن در جای خویش قرار گرفته و
دارای نظام احسن است:
اگر ملك به معنى حکومت و فرمانروایی
به یک مملكت باشد چنانچه در آيه «قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي
الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ ؛ بگو اى خداوند صاحب ملك، مملكت را به هر كه بخواهى
مىدهى»[10]
به اين معناست آنگاه فاخریت ملك و عظمت وحيديت او به اعتبار آنچه در حكمت
متعاليه با دليل لمّی به اثبات رسيده (كه نظام موجود كاملترين و بهترين نظامهاى
قابل تصور است) خواهد بود؛ چرا چنين نباشد درحالىكه اين نظام سايه نظام ربانى
است كه خود تابع جمال جميل مطلق است. افخريت نيز به اعتبار مراتب غيبى و مجرد آن و
نظام عقلى و نشئه تجرديّه است. [11]
ممکن است این شبهه پیش بیاید که
برقراری این تناسب میان نظام احسن در ملک الهی با ملک بشری درست نیست، چراکه بشر
اختیار دارد و میتواند با اختیار خویش نظام احسن را دچار خلل نماید. امام خمینی(ره)
برای پاسخ به این شبهه باز به قاعدۀ فلسفی دیگری تمسک مینماید. از نظر ایشان،
همانگونهکه در نظام حکمت متعالیه صدرایی به اثبات رسیده است که نسبت وجود و عدم
برای ممکن، مساوی است، در تمامی صفات دیگر وجودی (صفات حسنه) و عدمی (صفات رذیله)
نیز به یک اندازه قابلیت دارد[12]
اما ازآنرو که از حکومت الهی نمیتوان فرار کرد، حتی فاسقان نیز، ناخواسته به
اتقان خارجی حکمت الهی پرداختهاند، لذا امام خمینی(ره) میگوید:
«به مقتضاى حكمت و عنايت خداوند، در خلق طبايع اشيا حكمت و مصلحتى
است كه طبايع براى استيفاى آن جعل شده است و چون قسر دائمى و يا اكثرى منافى با
حكمت است، بنابراين خلاف حكمت، مخالف علت غائيه هر موجودى است. پس حذراً از لزوم
خلاف حكمت كه در حكيم محال است، قسر دائمى و اكثرى محال است.»[13]
امام خمینی(ره) در این وادی نوعی
اندیشۀ سینوی داشته و معتقدند علم عنایی سبب خواهد شد که همۀ موجودات، بهعنوان
جنود الله عمل کرده و به نظام احسن الهی کمک کنند. این بخشی از عنایت الهی است که
البته اگر فقط همین عنایت علمی بود و بس، جبر بر جهان الهی حاکم میبود. امام
البته تفاوت علم عنایی مورد نظر عارفان را با علم عنایی مشائین اینگونه تبیین میکند:
از اين جهت به آن علم عنايى گويند كه اين نظام با عنايت به ذات، به اين نحو اكمل و
اتم برپا شده است.[14]
امام خمینی(ره) قائل بهنوعیدیگر
از عنایت نیز هستند و آن اِحکام و اتقان در فعل است. عنايت به اين معنى از شعب
قدرت و از جلوات اوست؛ چون اتقان عمل، قدرت لازم داشته بهطورىكه مصالح از آن
استنتاج گردد.[15] امام
این عنایت فعلی را همان حکمت الهی دانسته و راه حل ایشان برای حل مسأله جبر، جریان
حکمت الهی است که اولا عالم را براساس امکان برگزیدن خیر طراحی کرده است و ثانیاً
همین حکمت به عنوان علت غایی از آن لحاظ میگردد که باعث برانگیختهشدن انسان
مختار به قرار گرفتن در مسیر حکیمانه الهی میشود و بهنوعی علت فاعلی است.
علت غايى ماهيت ها علت فاعلى است،
يعنى تصوراً و ماهيةً علت است كه انسان بهواسطه پىبردن به او متحرك به فعل
مىشود و لو اينكه بهوجودها و حقيقتها و انّيت ها معلول بوده و مؤخر از فعل است
و بعد از آن موجود مىشود.
امام خمینی(ره)، علم بشر بههمین
حکمت را سببی برای برنامهریزی او برای آیندۀ خویش میداند. چراکه نظام جاریه
عالم حکیمانه است و از روی علم به آن و هم «به خاطر علم به بقاى اين نظام اتم و
استحكام اين نظام احسن و عدم زوال جمال مطلق از جميل مطلق است»[16]
که ما میتوانیم برای آینده برنامهریزی
کنیم. بنابراین میتوان نتیجه گرفت که از نگاه امام خمینی(ره) ارادۀ تشریعی نیز
مانند ارادۀ تکوینی، غیرقابل خدشه بوده و مخالفت بشر در کلیت این نظام احسن، یعنی
رساندن آن به علت غایی، اثر نمیگذارد. عدهای از جامعه شناسان براساس شاخصههای
جامعه شناختی و روشی آماری معتقد به این بودهاند که اکنون در بهترین وضعیت جهان
به سر میبریم، اما امام خمینی(ره) نه براساس شاخصهها که براساس مبانی فلسفی و
کلامی معتقدند که جهان نمیتواند بهتر از وضعیت موجود باشد.
در نگاه امام خمینی(ره) مملکت الهی
باید در کل و مجموع آفرینش نظام احسن حاکم باشد و علت آنکه ما نظام آفرینش را
دارای نقص تصور میکنیم جزئی نگری ماست. چنانچه هر كاملى مرغوب فيه است، پس غايت همه
حركات و افعال ذات مقدس است، و از براى خود ذات مقدس غايتى جز خود نيست.«لا
يُسْأَلُ عَمّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْأَلونَ» و ايضا، چون ذات مقدسش در غايت
القصواى جمال و كمال است، نظام دايره وجود، كه ظل آن ذات جميل است، و در غايت
القصواى كمال ممكن است، و اين نظام كلى اتَم نظامهاى متصور است، پس سوال از
لمّيّت و غايت و غرض و فايده سوالى از روى جهل و نقصان است، چنانچه از ابليس لعين
در هفت سوال معروف واقع شده است.[17]
از جمله خرابكاريهايى كه اين ها مىكنند؛ اين است كه ايجاد يأس
مىكنند در ملت. دنبال اين و آن مىافتند كه «خوب، خانه شما نداريد، حالا جمهورى
اسلامى شد، پس كو خانه شما؟ پس چه شد آن خانهها. جمهورى اسلامى [شد] زراعتتان چه
شد؟ جمهورى اسلامى شد، كارتان چه شد؟» اينها همه براى اين است كه نگذارند جمهورى
اسلامى باشد. جواب اين است كه جمهورى اسلامى آن محتوايى كه بايد داشته باشد تا
حالا نشده. جمهورى اسلامى هست؛ يعنى نظام را به هم زديد شما، نظام ديگر پيدا شد،
لكن مهلت ندادند اين مَفْسَده جوها، و اين انگلهايى كه براى ديگران كار مىكنند و
مىخواهند نگذارند ملت ما به سعادتش برسد. اينها نمىگذارند كه محتواى جمهورى اسلامى
پياده بشود.[18]
منابع
1. سبزواری،
حاج ملاهادی (1294). شرح منظومه، قم، مصطفوی،ص89.
2. غزالی،
محمد (بیتا). إحیاء علوم الدین، محقق عبدالرحیم حافظ عراقی، بیروت، دارالکتاب
العربي،ج4،ص252.
3. سوره تین
آیه 40.
4. طوسی، محمد
بن حسن(شیخ طوسی) (1411). مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسة فقه
الشيعة،ص780.
5. خمينى، روحالله (1392).
تفسير سوره حمد، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ص166.
6. ملاصدرا،
صدرالدین محمد بن ابراهیم(1981). الحكمة المتعالية فى الاسفار الاربعة العقليه، بیروت، داراحياء التراث العربي،ج2،ص57.
7. خمينى، روحالله (1389). صحيفه
امام، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى،ج7،ص115.
8. مجلسى، محمد باقر (1403). بحار
الأنوار، بيروت، دار إحياء التراث العربي،ج99،ص115.
9. سسوره طه
آیه 50.
10. سوره آل
عمران آیه 26.
11. خمينى، روحالله (1392). شرح
دعاى سحر»، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ص137.
12. خمينى، روحالله (1381).
تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج1،ص229.
13. همان،ص300.
14. همان،ج2،ص286.
15.همان،ج1،ص300.
16. همان،ج2،ص148.
17. همان،ص602.
18. همان،ج10، ص535.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.