بازگشت به ویکی

نظام احسن و تمدن اسلامی

نظام احسن و تمدن اسلامی همه موجودات عالم اعم از مادیات و مجردات تکوینا براساس نظام احسن خلق شدند که دامنه‎اش بسیار وسیع است. می¬توان گفت انقلاب اسلامی به¬عنوان تمدن اسلامی ذره‎ای از ترشحات نظام احسن است، اما نظام احسن به چه معناست؟ در فلسفه اسلامی، وجود شرور در عالم با قضیه نظام احسن که مبتنی¬بر قادر مطلق¬بودن خدای متعال است از راه دوگانگی خالقیت خیر و شر حل نمی¬شود، چرا که براساس فلسفه اسلامی، اصولاً وجود شرّ، یک مسأله عدمی است.

نظرها

نظام احسن و تمدن اسلامی

همه موجودات عالم اعم از مادیات و مجردات تکوینا براساس نظام احسن خلق شدند که دامنه‎اش بسیار وسیع است. می­توان گفت انقلاب اسلامی به­عنوان تمدن اسلامی ذره‎ای از ترشحات نظام احسن است، اما نظام احسن به چه معناست؟ در فلسفه اسلامی، وجود شرور در عالم با قضیه نظام احسن که مبتنی­بر قادر مطلق­بودن خدای متعال است از راه دوگانگی خالقیت خیر و شر حل نمی­شود، چرا که براساس فلسفه اسلامی، اصولاً وجود شرّ، یک مسأله عدمی است.

و الشرّ اعدامٌ فکَم قد ضلّ مَن                   قال به یزدان، ثمّ اهرمن[1]

بر­همین­مبنا عالم سراسر خیر و براساس نظام احسن طراحی شده است. از همین رهگذر غزالی می­گوید اگر انسان­ها تمام خیرات و شرور را واقف شوند و بعد بخواهند طرحی نو برای عالم بریزند، به این نتیجه می­رسیدند که هر آنچه در آن نظام می­توانست باشد، به اندازه بال پشه­ای با آنچه الآن هست و آفریده شده است، نباید تفاوت می­داشت.[2]

امام خمینی(ره) به­عنوان شخصیتی ذو وجوه، در چینش مبانی خود برای تبیین یک منظومه تمدنی از سه عنصر فلسفه، عرفان و فقه به­عنوان زیر بنایی برای اجتماع سازی، سیاست ورزی و ایجاد یک نظام حقوقی استفاده نموده است. امام در نظام فلسفی خویش قائل به نظام احسن آفرینش هستند. امام خمینی(ره) نظام احسن را همان «احسن تقویم»[3] قرآنی و به­نوعی متقارب با معنای فطرت در کلام اسلامی می‎داند. ایشان معتقد است کسی که به­تعبیر ادعیه شیعه، تمام وردها و خواسته­هایش ورد واحد شده باشد. [4]‏ و همه چیزش برای رضای خدا بود، این فرد در نظام احسن است.[5] امام براساس نظام صدرایی معتقد است عنایت الهی اقتضای همان ایجاد نظام اتم و خیر محض و اکمل است. چنان که ملاصدرا می­گوید: العنايَةُ هِيَ كَونُ الاوّلِ (تعالي) عالِماً لِذاتِهِ بِما عَلَيهِ الوُجُودُ فِي النّظامِ الاَتَمِّ وَ الاخيرِ الاعظمِ[6] نظامی که بر­مبنای اراده عنایی الهی به وجود آمده باشد، به بیان امام خمینی(ره) باید نظام احسن باشد. از نظر امام، این مسأله در عالم کثرات و ناسوت آن­قدر مهم نیست چون در عوالم اعلی نیز همین اراده الهی نافذ شده است: زمین در مقابل یک همچو سطح بزرگ و عالم ذره غیر محسوسی است و تمام عالم در مقابل عالم ماوراء طبیعت، ذره غیر محسوسی است و تمام عالم ماورای طبیعت، چه ماقبل الطبیعه و چه مابعد الطبیعه در مقابل اراده الله قدر محسوسی ندارد.[7]

در تفکر کلامی و براساس دعای «فَلَكَ الْحَمْدُ عَلَى تَقْدِيرِكَ الْحَسَنَ الْجَمِيلَ وَ لَكَ الشُّكْرُ عَلَى قَضَائِكَ الْمُعَلَّلِ بِأَكْمَلِ التَّعْلِيل‏»[8] که سخن از تحمید و ستایش خدا بر تقدیرات نیکو و بدون نقص خدا و شکر بر قضای اوست که علت های آن کامل­ترین علت ها است، امام معتقد به وجود احسن التقدیر هستند. بدان معنا که همه امور در اندازه­گیری و تقدیر ابتدایی خویش در بهترین حالت ممکن خود آفریده شده و در مسیر بایستۀ خویش قرار داده شده­اند.[9] حال اگر قضاوت و قضای الهی بر ایشان جاری می­گردد، این نیز، معلول دلیلی کامل  بوده و براساس عملکرد خودشان و خروج بشر از نظام احسن تقدیر، دچار قضای الهی می‎شوند تا در صورت توبه، عمل آنان جبران و به مسیر تقدیر بازگردند و در غیر این صورت به جزای خویش برسند. همین اندیشه باعث می­شود امام نظریه نظام احسن را به­عنوان مبنایی در تمدن بنیادین خویش مطرح کنند که اگر ملک بشریت سایۀ مالکیت و ملکیت الهی باشد، همۀ امور آن در جای خویش قرار گرفته و دارای نظام احسن است:

اگر ملك به معنى حکومت و فرمانروایی به یک مملكت باشد چنانچه در آيه‏ «قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ ؛ بگو اى خداوند صاحب ملك، مملكت را به هر كه بخواهى مى‏دهى»[10] به اين معناست آن­گاه فاخریت ملك و عظمت وحيديت او به اعتبار آنچه در حكمت‏ متعاليه با دليل لمّی به اثبات رسيده (كه نظام موجود كامل‏ترين و بهترين نظام‏هاى قابل تصور است) خواهد بود؛ چرا چنين نباشد در­حالى­كه اين نظام سايه نظام ربانى است كه خود تابع جمال جميل مطلق است. افخريت نيز به اعتبار مراتب غيبى و مجرد آن و نظام عقلى و نشئه تجرديّه است. [11]

ممکن است این شبهه پیش بیاید که برقراری این تناسب میان نظام احسن در ملک الهی با ملک بشری درست نیست، چرا­که بشر اختیار دارد و می­تواند با اختیار خویش نظام احسن را دچار خلل نماید. امام خمینی(ره) برای پاسخ به این شبهه باز به قاعدۀ فلسفی دیگری تمسک می­نماید. از نظر ایشان، همانگونه­که در نظام حکمت متعالیه صدرایی به اثبات رسیده است که نسبت وجود و عدم برای ممکن، مساوی است، در تمامی صفات دیگر وجودی (صفات حسنه) و عدمی (صفات رذیله) نیز به یک اندازه قابلیت دارد[12] اما از­آن­رو که از حکومت الهی نمی­توان فرار کرد، حتی فاسقان نیز، ناخواسته به اتقان خارجی حکمت الهی پرداخته‎اند، لذا امام خمینی(ره) می‎گوید:

«به مقتضاى حكمت و عنايت خداوند، در خلق طبايع اشيا حكمت و مصلحتى است كه طبايع براى استيفاى آن جعل شده است و چون قسر دائمى و يا اكثرى منافى با حكمت است، بنا­بر­اين خلاف حكمت، مخالف علت غائيه هر موجودى است. پس حذراً از لزوم خلاف حكمت كه در حكيم محال است، قسر دائمى و اكثرى محال است.»[13]

امام خمینی(ره) در این وادی نوعی اندیشۀ سینوی داشته و معتقدند علم عنایی سبب خواهد شد که همۀ موجودات، به­عنوان جنود الله عمل کرده و به نظام احسن الهی کمک کنند. این بخشی از عنایت الهی است که البته اگر فقط همین عنایت علمی بود و بس، جبر بر جهان الهی حاکم می­بود. امام البته تفاوت علم عنایی مورد نظر عارفان را با علم عنایی مشائین اینگونه تبیین می­کند: از اين جهت به آن علم عنايى گويند كه اين نظام با عنايت به ذات، به اين نحو اكمل و اتم برپا شده است.[14]

امام خمینی(ره) قائل به­نوعی­دیگر از عنایت نیز هستند و آن اِحکام و اتقان در فعل است. عنايت به اين معنى از شعب قدرت و از جلوات اوست؛ چون اتقان عمل، قدرت لازم داشته به­طورى­كه مصالح از آن استنتاج گردد.[15] امام این عنایت فعلی را همان حکمت الهی دانسته و راه حل ایشان برای حل مسأله جبر، جریان حکمت الهی است که اولا عالم را براساس امکان برگزیدن خیر طراحی کرده است و ثانیاً همین حکمت به عنوان علت غایی از آن لحاظ می­گردد که باعث برانگیخته­شدن انسان مختار به قرار گرفتن در مسیر حکیمانه الهی می­شود و به­نوعی علت فاعلی است.

علت غايى ماهيت ها علت فاعلى است، يعنى تصوراً و ماهيةً علت است كه انسان به­واسطه پى‏بردن به او متحرك به فعل مى‏شود و لو اينكه به­وجودها و حقيقت­ها و انّيت ها معلول بوده و مؤخر از فعل است و بعد از آن موجود مى‏شود.

امام خمینی(ره)، علم بشر به­همین حکمت را سببی برای برنامه­ریزی او برای آیندۀ خویش می­داند. چرا­که نظام جاریه عالم حکیمانه است و از روی علم به آن و هم «به خاطر علم به بقاى اين نظام اتم و استحكام اين نظام‏ احسن‏ و عدم زوال جمال مطلق از جميل مطلق است»[16]  که ما می­توانیم برای آینده برنامه­ریزی کنیم. بنابراین می­توان نتیجه گرفت که از نگاه امام خمینی(ره) ارادۀ تشریعی نیز مانند ارادۀ تکوینی، غیرقابل خدشه بوده و مخالفت بشر در کلیت این نظام احسن، یعنی رساندن آن به علت غایی، اثر نمی­گذارد. عده­ای از جامعه شناسان براساس شاخصه­های جامعه شناختی و روشی آماری معتقد به این بوده­اند که اکنون در بهترین وضعیت جهان به سر می­بریم، اما امام خمینی(ره) نه براساس شاخصه­ها که براساس مبانی فلسفی و کلامی معتقدند که جهان نمی­تواند بهتر از وضعیت موجود باشد.

در نگاه امام خمینی(ره) مملکت الهی باید در کل و مجموع آفرینش نظام احسن حاکم باشد و علت آنکه ما نظام آفرینش را دارای نقص تصور می­کنیم جزئی نگری ماست. چنانچه هر كاملى مرغوب فيه است، پس غايت همه حركات و افعال ذات مقدس است، و از براى خود ذات مقدس غايتى جز خود نيست.«لا يُسْأَلُ عَمّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْأَلونَ» و ايضا، چون ذات مقدسش در غايت القصواى جمال و كمال است، نظام‏ دايره وجود، كه ظل آن ذات جميل است، و در غايت القصواى كمال ممكن است، و اين نظام كلى اتَم نظام­هاى متصور است، پس سوال از لمّيّت و غايت و غرض و فايده سوالى از روى جهل و نقصان است، چنانچه از ابليس لعين در هفت سوال معروف واقع شده‏ است.[17]

از مجموعۀ آنچه بیان گردید به این نتیجه می­رسیم که از نگاه امام خمینی(ره) اولین مبنای ایجاد تمدن، شناخت نظام احسن حاکم در آفرینش براساس عنایت علمی و سپس قرار گرفتن در این نظام و هماهنگ­شدن با آن براساس عنایت فعلی (حکمت) است. چنان­که جزئی نگری از نظر مکان و زمان در چینش مملکت الهی سبب آن می­گردد که آفرینش را دارای نقص ببینیم، جزئی نگری در تشکیل تمدن اسلامی باعث می­شود اقتضای زمان را از دست داده و اصل تدریج را نپذیرفته و بی مهلت دادن به کلیت نظام، آن را دور از نظام احسن بیان نماییم.

از جمله خرابكاري­هايى كه اين ها مى‏كنند؛ اين است كه ايجاد يأس مى‏كنند در ملت. دنبال اين و آن مى‏افتند كه «خوب، خانه شما نداريد، حالا جمهورى اسلامى شد، پس كو خانه شما؟ پس چه شد آن خانه‏ها. جمهورى اسلامى [شد] زراعت­تان چه شد؟ جمهورى‏ اسلامى شد، كارتان چه شد؟» اينها همه براى اين است كه نگذارند جمهورى اسلامى باشد. جواب اين است كه جمهورى اسلامى آن محتوايى كه بايد داشته باشد تا حالا نشده. جمهورى اسلامى هست؛ يعنى نظام را به هم زديد شما، نظام ديگر پيدا شد، لكن مهلت ندادند اين مَفْسَده جوها، و اين انگل­هايى كه براى ديگران كار مى‏كنند و مى‏خواهند نگذارند ملت ما به سعادتش برسد. اينها نمى‏گذارند كه محتواى جمهورى اسلامى پياده بشود.[18]

 

منابع

1. سبزواری، حاج ملاهادی (1294). شرح منظومه، قم، مصطفوی،ص89.

2. غزالی، محمد (بی­تا). إحیاء علوم الدین، محقق عبدالرحیم حافظ عراقی، بیروت، دارالکتاب العربي،ج4،ص252.

3. سوره تین آیه 40.

4. طوسی، محمد بن حسن(شیخ طوسی) (1411). مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسة فقه الشيعة،ص780.‏

5. خمينى، روح‏الله (1392). تفسير سوره حمد، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ص166.

6. ملاصدرا، صدرالدین محمد بن ابراهیم(1981). الحكمة المتعالية فى الاسفار الاربعة العقليه، بیروت، داراحياء التراث العربي،ج2،ص57.

7. خمينى، روح‏الله (1389). صحيفه امام، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى،ج7،ص115.

8. مجلسى، محمد باقر (1403). بحار الأنوار، بيروت، دار إحياء التراث العربي،ج99،ص115.

9. سسوره طه آیه 50.

10. سوره آل عمران آیه 26.

11. خمينى، روح‏الله (1392). شرح دعاى سحر»، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ص137.

12. خمينى، روح‏الله (1381). تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)،ج1،ص229.

13. همان،ص300.

14. همان،ج2،ص286.

15.همان،ج1،ص300.

16. همان،ج2،ص148.

17. همان،ص602.

18. همان،ج10، ص535.



 

 

نظرها

نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده می‌شوند.

0 نظر تأییدشده
نوع بازخورد
هنوز نظری برای این مقاله نمایش داده نشده است.
`r`n