ناوگان دریایی موحدون

ناوگان دریایی موحدون

حاکمیت دولت موحدون(515- 667ق/ 1122- 1269م) به دو دوره نهضت و نظام تقسیم می­شد. در دوره نهضت که درواقع انقلاب موحدون رقم خورد، ساختار نظامی ابتدایی و قبیله­ای از ارکان اصلی آن بود. ابن تومرت با اتکاء به گفتمان مذهبی و کمک قبایل مصموده نهضت خود را شروع کرد. نیروهای نظامی موحدون به تدریج منظم­تر و گسترده­تر گشت و قبایل دیگری نیز به آن ملحق شده[1] و تجهیزات و امکانات بیشتری نیز مورد استفاده قرار گرفت. با استقرار دولت در دوره عبدالمؤمن بن علی(524- 558ق/ 1130- 1163م)، میل موحدون برای دستیابی اندلس و نقاط دیگر بیشتر شد، لذا با برنامه­ریزی به مسائل نظامی نگریسته و تجهیزات متعدد مورد توجه خلفای موحدی قرار گرفت.[2] حوزه جغرافیایی شمال افریقا و اندلس به سبب وجود مرزهای دریایی، بنادر و مراکز کشتی­سازی از قبل در خود داشته است. از این رو موحدون برای استقرار قدرت سیاسی، ارتباطات تجاری و نهادینه­کردن گفتمان خود، به ناوگان دریایی روی آوردند. امویان اندلس و فاطمیان از جمله دولت­هایی بودند که قبل از موحدون به ناوگان دریایی توجه و اهتمام داشتند. با تشکیل دولت امویان اندلس و تقابل با نورمان­ها(جنگجویان و دریانوردان فرانسه در قرون وسطایی ) دریانوردی و ناوگان نظامی مورد توجه قرار گرفت.[3]

امویان بنادر دریایی را تجهیز کرده و استحکامات متعددی بنا نهاده،[4]منصب امیرالبحر[5] و کارخانه­های کشتی­سازی ایجاد کردند. همچنین نیروی دریایی فاطمیان، پیش از انتقال به مصر، از حیث توان و سازمان، به درجات بالایی دست یافته بود. [6]نامه­ها و مکاتبات خلیفه معز فاطمی با کاتبش، در خصوص چاره­اندیشی نسبت به تامین لوازم ناوگان، مرمت دژهای ساحلی، ترمیم یا حفظ بنادر و ایجاد امنیت دریایی، نشان­دهنده میزان توجه وی به امور مربوط به ناوگان­هاست.[7] موحدون نیز اهمیت نیروی دریایی را درک کرده و خیلی زود به آموزش نیز روی آورده و ساختار نظامی خود را بر این اساس ساماندهی کردند. نیروی دریایی موحدون در نظر مسلمانان و اروپاییان شهرت فراوانی کسب کرد و مردم آن به مهارت و چیره دستی در کشتی سازی شهرت داشتند. تا آنجا که ابن­اثیر از آن یاد کرده است.[8] ابن خلدون نیز تأکید داشته که ناوگان موحدون به سطحی از عظمت و اعتبار رسید که هیچ دولتی در مغرب قبل یا بعد از آن به آن نرسیده بود. [9]عوامل و مؤلفه‌های بسیاری در تأسیس نیروی دریایی موحدان نقش داشتند و توجه به آن را برای موحدان ضروری ساختند، تا اینکه به نیروی دریایی‌ای تبدیل شد که در حوزه غربی مدیترانه دست کم گرفته نمی‌شد. از جمله این عوامل عبارتند از: توجه خلفای موحدون به نیروی دریایی، منابع اولیه، اهمیت اندلس، توجه به کارخانه­های کشتی­سازی، وجود میراث دریایی و تلاش برای توسعه و احیای آن، رباط و مراکز نظامی و مبارزه با دزدی دریایی

موقعیت مغرب اسلامی به نسبت دیگر نقاط جهان اسلام، ایجاب می­کرد که خلفای موحدی به امر نیروی دریایی اهتمام ویژه­ای داشته باشند. زیرا نقاط ساحلی و نبردهای دریایی با اروپاییان، همچنین ارتباط با اندلس و حاکمیت یافتن در آن حوزه بر اهمیت این موضوع می­افزود. موحدون از جمله دولت­های بومی منطقه و از مصمودی­های بربر بودند لذا به خوبی محیط را می­شناختند. دگردیسی و تحول مهم موحدون در دوره عبدالمؤمن بن علی رخ داد، زمانی­که ساختار سیاسی و تشکیلات اداری دولت شکل منظمی به خود گرفت و نهضت ابن تومرت تبدیل به نظام سیاسی موحدون گشت. بخش مهم و تاثیرگذار نیروهای نظامی موحدون، و به طور خاص در دوره نظام، ناوگان دریایی بود. ظاهرا عبدالمومن تا زمان فتح مراکش به تشکیل ناوگان دریایی موحدون نیندیشید. در جریان محاصره فاس توسط عبدالمؤمن، گروهی از اهالی اندلس به سوی او پیوستند. در میان آنها شخصی به نام علی بن عیسی بن میمون بود که یکی از مراکز ناوگان مرابطون را برعهده داشت.[10] این امر بدون شک در ذهن عبدالمؤمن برای تشکیل ناوگان دریایی می توانست موثر باشد. زمانی­که خلیفه عبدالمؤمن به اندلس وارد شد؛ او آمادگی بسیاری از طریق راه دریایی به دست آورد و دستور داد تجهیزاتی در بنادر ساخته شود.[11] عبدالمؤمن بر آموزش­های ویژه نظامی و آمادگی در خصوص ناوگان دریایی نظارت داشت. او برای آموزش علوم دریایی و دانش نظامی مرتبط با آن، دستور به تاسیس چندین مدرسه نظامی برای تربیت افراد شایسته داد. افرادی که برای استفاده از سلاح، اسب­سواری، شنا و روش­های محاصره در خشکی و دریا آموزش می­دیدند.[12] علاقه خلیفه عبدالمؤمن به امور دریایی در نامه او به محصلان مدارس نظامی در تاریخ 551ق/ 1156م مشخص است که در آن اشاره به مراکز ساخت ناوگان دریایی در نقاط مختلف کشور می­کند و نوید پیروزی و فتح می­دهد.[13] از جمله مدارس نظامی با تمرکز بر جنبه­های دریایی در تلمسان (Tlemcen) تاسیس و سپس در فاس(Fez)، اشبیلیه(Sevilla) و قرطبه(Cordova)نیز بسط داده شد. محصلان این مراکز پس از آموزش دروس عقیدتی، آموزش­های نظامی و هنرهای رزمی می­دیدند. خلیفه یوسف بن عبدالمؤمن بن علی(558- 580ق/ 1163- 1184م) نیز روش پدر را در پیش گرفت.[14] صلح پادشاه صقلیه[15]و توجه به قدرت موحدون، نشان از آن دارد که در زمان او نیروی دریایی مسلمانان به استحکام و قدرت زیادی دست یافته بود[16] کوشش ابویعقوب یوسف برای فتح شنترین(Sintra) در سال 579ق/ 1183م هرچند به مرگ او انجامید، اما توانایی موحدون در استفاده از ناوگان دریایی را نشان می­داد(مراکشی، 1426: 188) یکی از درخشانترین دوره­های موحدون، زمان یعقوب بن یوسف معروف به المنصور(595- 580 ق/ 1199- 1184م) بود. ابویعقوب علاوه بر تقابل­های فراوان که از ناوگان دریایی استفاده کرد، در یکی از مهمترین اقدامات خود موفق شد، ناوگان عظیم صلیبی متشکل از نیروهای مسیحیان به رهبری سانچوی اول(Sancho I) 607- 580ق/ ۱211- ۱158م) پادشاه پرتغال را شکست دهد. در ادامه همین نبرد، در سال 587ق شهر شَلَب(Silves)از مسیحیان پس گرفته شد.[17] آلفونسوی هشتم(AlfonsoVIII) (610- 552ق/ 1214- 1158م) پادشاه قشتاله در زمان خلیفه ابویعقوب حملات متعدد داشته و به دنبال آن نبرد معروف الارک رقم خورد[18] که در آن از ناوگان دریایی نیز استفاده شد. ناوگان دریایی موحدون نقشی اساسی در حفظ امنیت تجارت، سفر و حج در مدیترانه داشت. این ناوگان با دولتهای مسیحی، اندلس و سرزمین های مختلف در تماس بود.

منابع

1.  بیذق، ابی بکر صنهاجی (1980).  اخبار المهدی بن تومرت و بدایه دوله الموحدین، تحقیق: لویی پرونسال، پاریس،ص40.

2. ابن ابی زرع فاسی، ابوالحسن علی بن عبدالله (1974). الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینه فاس، رباط: دار المنصور للطباعه و الوراقه ،ص188.

3. ابن حیان القرطبی، حیان بن خلف(1965)، المقتبس، تحقیق عبدالرحمن الحجی، بیروت: دارالثقافه،ص244.

4. مقری، احمد بن محمد(1998)، نفح الطیب من غصن الاندلس الرطیب، تحقیق؛ یوسف بقاعی، بیروت: دارالفکر،ج1،ص162.

5. عذری، احمد بن عمر بن انس(بی­تا). ترصیع الاخبار و تنویع الآثار و البستان فی غرایل البلدان و المسالک الی جمیع الممالک، تحقیق؛ عبدالعزیز الاهوانی، مدریه: معهد الدراسات الاسلامیه،ص82.

6. مونس، حسین (1951)، «المسلمون فی حوض البحر المتوسط الی الحروب الصلیبیه»، مجله التاریخیه المصریه،ص106.

 7. جوذری، ابوعلی منصور(1954)، سیره استاد جوذر، تقدیم و تحقیق محمد کامل حسین و محمد عبدالهادی شعیره، قاهره: دارالفکر العربی،ص102.

8. ابن اثیر، ابوالحسن علی بن محمد(1987)، الکامل فی التاریخ، مراجعه محمود یوسف الدقاق، بیروت: دار الکتب العلمیه،ج10،ص160.

9. ابن خلدون، عبدالرحمن(1425) مقدمه ابن خلدون، تحقیق؛ عبدالله محمد الدرویش، دمشق: داریعرب،ج1،ص440.

10. ابن خلدون، عبدالرحمن(1959).  العبر و دیوان المبتداء و الخبر، بیروت: دارالکتاب البنانی،ج6،ص457.

11. ابن صاحب الصلاة، ابو مروان عبد الملک(1964). المن بالامامة علی‏ المستضعفین بأن جعلهم الله أئمة و جعلهم الوارثین. تحقیق، عبد الهادی التازی، بیروت: دارالغرب الاسلامی،ص211.

12. الحلل الموشیة فی ذکر الأخبار المراکشیة (1979م). تحقیق سهیل زکار، مغرب: الدار البیضاء،ص150.

13. بروفنسال، لویی(1941). مجموع رسائل موحدیه من انشاء کتاب الدوله المومنیه، رباط الفتح: مطبوعات معهد العلوم العلیا المغربیه،ص65.

14. ابن ابی زرع فاسی، ابوالحسن علی بن عبدالله (1974). الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینه فاس، رباط: دار المنصور للطباعه و الوراقه ،ص205.

15. مراکشی، عبدالواحد (1426). المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، شرح؛ الدکتور صلاح الدین الهواری، بیروت: مکتبه العصریه،ص185.

16. ابن خلدون، عبدالرحمن(1425) مقدمه ابن خلدون، تحقیق؛ عبدالله محمد الدرویش، دمشق: داریعرب،ج1،،ص439.

17. مراکشی، عبدالواحد (1426). المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، شرح؛ الدکتور صلاح الدین الهواری، بیروت: مکتبه العصریه،ص204.

18. ابن ابی زرع فاسی، ابوالحسن علی بن عبدالله (1974). الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینه فاس، رباط: دار المنصور للطباعه و الوراقه ،ص223.