بازگشت به ویکی

مفهوم تمدن در اندیشۀ امام‌خمینی

مفهوم تمدن در اندیشۀ امام‌خمینی تمدن از جمله واژگانی است که اگرچه در متون علمی ما کمابیش پیشینه داشته است و فیلسوفان مسلمان ذیل حکمت عملی و سیاست مدن، درباره‌ی این مفهوم بحث کرده‌اند و اندیشمندانی مانند خواجه نصیر طوسی قرنها پیش در کتاب اخلاق ناصری از آن سخن گفته و ابن خلدون نیز در مقدمه، از تمدن و عمران سخن به میان آورده اما تمدن به مفهوم جدید آن برآمده از غرب بوده و در دورۀ معاصر در جوامع دیگر از جمله در ایران نیز رواج یافته و برداشتهای متفاوتی نیز از آن ارائه گردیده است. بخشی از دیدگاههای امام خمینی در مورد تمدن، نیز به نوعی واکنش به همین مفهوم وارداتی از غرب است.

نظرها

مفهوم تمدن در اندیشۀ امام‌خمینی

تمدن از جمله واژگانی است که اگرچه در متون علمی ما کمابیش پیشینه داشته است و فیلسوفان مسلمان ذیل حکمت عملی و سیاست مدن، درباره‌ی این مفهوم بحث کرده‌اند و اندیشمندانی مانند خواجه نصیر طوسی قرنها پیش در کتاب اخلاق ناصری از آن سخن گفته[1] و ابن خلدون نیز در مقدمه، از تمدن و عمران سخن به میان آورده[2]اما تمدن[3] به مفهوم جدید آن برآمده از غرب بوده و در دورۀ معاصر در جوامع دیگر از جمله در ایران نیز رواج یافته و برداشتهای متفاوتی نیز از آن ارائه گردیده است. بخشی از دیدگاههای امام خمینی در مورد تمدن، نیز به نوعی واکنش به همین مفهوم وارداتی از غرب است.

به رغم آنکه واژۀ «تمدن» از فراوانی نسبتا بالایی در آثار و گفتار امام خمینی برخوردار است، اما تعریف مشخصی از آن ارائه نشده است. بررسی موارد کاربرد این واژه در آثار و سخنان امام خمینی نشانگر آن است که این واژه کمتر به صورت مفرد و در اغلب موارد با پسوند خاص یا ناظر به نوع خاصی از تمدن به کار رفته است. از بررسی این موارد کاربرد، می‌توان دو مفهوم و دو برداشت متمایز از تمدن را از دیدگاه ایشان استنباط نمود:

1.1.     مفهوم سلبی

بخش قابل توجهی از موارد کاربرد واژۀ تمدن در اندیشۀ امام خمینی دارای بار معنایی سلبی و منفی است و در قالب واژگانی مانند تمدن غرب، تمدن بزرگ و تمدن شاهنشاهی به کار رفته است. این مفهوم از تمدن ناظر به تمدن مادی و غیردینی است؛تمدنی که اصالت را به مادیات داده و از معنویات غافل گردیده یا آن را در حاشیه گذارده است. در این تمدن، آنچه اهمیت دارد، توسعۀ مادی و رفاهی جامعه طبق الگوی غربی است. از آنجا که بیشترین مواجهه امام خمینی با واژۀ «تمدن» در دوران پیش از انقلاب و هنگامی بوده که از یکسو دوران نفوذ و گسترش روزافزون تمدن غرب در ایران است و از سوی دیگر، محمد رضا شاه نیز دم از «تمدن بزرگ»[4] می‌زد، بخش غالب سخنان امام در این بازۀ زمانی، در ردّ و نفی تمدن بزرگ شاه و تمدن غرب مطرح شده است. البته در واقع تمدن بزرگ شاه نیز تقلیدی از تمدن غرب به شمار می‌رفت. برداشت امام از تمدن غربی، یک تمدن مادی، دین ستیز و معنویت گریز است؛ به همین دلیل اغلب با دیدۀ منفی و انتقادی در مورد آن سخن می‌گوید. درعین حال این طرد و نفی، کلی و یکسره نیست و ویژگیهای مثبتی نیز برای آن قائل است و بویژه به برخی دستاوردهای علمی و فنی آن با دیدۀ مثبت می‌نگرد.

نگرش منفی امام به تمدن شاهنشاهی بسیار شدیدتر و غلیظ‌تر به نظر می‌رسد؛ زیرا تمدن غربی دست کم از خود اصالتی داشته و واجد برخی ویژگیها و دستاوردهای مثبت بود؛ اما تمدن مورد ادعای شاه، تمدنی وابسته، تقلیدی و وارداتی بود که به تخریب بنیانهای فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی نیز منتهی می‌شد. از نظر امام، رژیم شاه با تقلیل تمدن به تجدد و تقلیل تجدد به مظاهر آن و تبدیل مظاهر تجدد به مراکز ابتذال فرهنگی، تصویری وارونه و منحرف از تمدن را به جامعه نشان داد. ایشان ضمن مخالفت با این روش و نگرش، معتقد بود تمدن باید مبتنی بر دین و فرهنگ اصیل خود باشد.[5]

 از نظر امام خمینی، اگر مراد از تمدن، ‌نوآوریها، اختراعات و ابتکارات و پیشرفتهای صنعتی بشر باشد هیچگاه اسلام و هیچ مذهب توحیدی مخالفتی با آن نکرده و نخواهد کرد؛ اما اگر مراد از تمدن آزادی بی‌حد و حصر و فحشا باشد، تمام ادیان آسمانی و دانشمندان و عقلا با آن مخالفند[6]به اعتقاد ایشان این چیزی که در برخی جوامع به نام تمدن وانمود می‌شود، اگر به درستی در آن تأمل کنیم، در حقیقت تمدن نیست، بلکه به توحش نزدیکتر است.[7]

1.2.     مفهوم ایجابی

در مقابل مفهوم سلبی، مفهوم دیگری از تمدن نیز در اندیشۀ امام وجود دارد که دارای بار معنایی مثبت و ایجابی است و در قالب واژگانی مانند تمدن الهی، تمدن اسلام/ اسلامی به کار رفته است. این  مفهوم ناظر به تمدن مبتنی بر دین و معنویت است؛ تمدنی که در حین توجه به ابعاد مادی، محوریت را به ابعاد معنوی حیات بشر داده و همت اصلی خویش را بر تکامل معنوی انسان در کنار پیشرفت مادی او می‌گمارد؛ زیرا انسان دارای دو جنبۀ مادی و معنوی است[8] و باید به هردو توجه شود.

تمدن حقیقی ومتعالی، تمدنی است که بر پایۀ دین و معنویت استوار شده باشد و تمدنی که از دین، ‌گریزان و با آن در تقابل و تضاد باشد، تمدنی مادی و پست به شمار می‌رود[9]از نظر امام، تمدن صحیح، تمدن الهی و نبوی بوده و هدف انقلاب اسلامی نیز حرکت به همان سو است[10]تمدن مد نظر اسلام، تمدن مهار شده در جهات مادی است، نه مطلق و رها؛ و این مهار بوسیله معنویت و در جهت آن صورت می‌پذیرد. اگر این مهار و کنترل نباشد، وجه حیوانیت بر انسان غلبه می‌کند و اسلام درصدد است انسان را از مرحلۀ حیوانیت به مرحلۀ انسانیت رسانده و رشد و تعالی بخشد[11]در حقیقت، جوهرۀ اصلی تمدن در اندیشۀ امام، تکامل انسانیت انسان است و این تکامل نیز با معنویت حاصل می‌گردد و تمدنی که از دین و معنویت به دور باشد، نمی‌تواند انسان را به تکامل رهنمون گردد و چنین تمدنی، تمدن حقیقی نیست.

با توجه به آنچه گفته شد، باید گفت در اندیشۀ امام‌خمینی، تمدن، تعریف واحدی ندارد و بسته به موارد استعمال این واژه، معانی متفاوتی نیز می‌یابد. در واقع، تمدن واژه‌ای دوسویه است که هم می‌تواند دارای معنای مثبت و ایجابی باشد و هم منفی و سلبی؛ و این بستگی بدان دارد که ما چه برداشتی از تمدن داشته و بر چه بنیانهایی آن را استوار نماییم و چه مظاهر و نمودهایی برای آن در نظر بگیریم. اما تمدن به معنای حقیقی آن، تک بُعدی محدود به توسعۀ مادی نیست و پیشرفت و تکامل جامعه و انسان در ابعاد مادی و معنوی را دربرمی‌گیرد.[12]

 

منابع

1.          طوسی، خواجه نصرالدین (1387). اخلاق ناصری، تهران، خوارزمی،ص251.

2.            ابن خلدون(1408).مقدمه، بیروت، داراحیاء التراث العربی،ص41.

3.          civilization

4.          محمد رضا پهلوی در سال ۱۳۵۵، زمانی که خود را در اوج قدرت می‌دانست، برنامه ها و آرمانهایش خود برای آینده ایران را در کتاب «به سوی تمدن بزرگ» مطرح کرد که بازتابهای بسیاری داشت و نقدهای فراوانی، بویژه توسط امام خمینی به آن وارد شد.

5.          خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج18، ص216-215.

6.          خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج21،ص406.

7.          خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج8،ص311.

8.          خمینی،امام سید روح الله(1377). کشف اسرار، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ص311.

9.          خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج21،ص516.

10.     خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج6، 342-340.

11.     خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،،ج8،ص517.

12.     خمینی، امام سید روح الله (1368). صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،ج3،ص368.



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نظرها

نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده می‌شوند.

0 نظر تأییدشده
نوع بازخورد
هنوز نظری برای این مقاله نمایش داده نشده است.
`r`n