کرامت انسانی و
تمدن
مقدمه
از مبانی اساسی
تمدن اسلامی، توجه به کرامت ذاتی انسان است. در اندیشه اسلامی، انسان به دلیل فطرت
الهی و ظرفیت عقلانی و معنوی خود، دارای جایگاهی ممتاز در آفرینش است؛ ازاینرو،
حفظ حقوق، آزادیهای مشروع و فراهمسازی زمینه حیات شایسته و متعالی او در همه
ابعاد فردی و اجتماعی ضروری است.[1]در نگرش اسلامی، تمدن بر پایه
عبودیت الهی و محبت به خداوند شکل میگیرد؛ محبتی که انسان را به تنظیم خواستههای
خود در مسیر رضایت الهی و پالایش از تعلقات مادی و نفسانی سوق میدهد. قرآن کریم
نیز با آیه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»[2] کرامت انسان را اصل بنیادین دانسته و بر جایگاه
ممتاز او تأکید میکند. بر این اساس، تمدن اسلامی اصیل بر صیانت و ارتقای کرامت
انسان استوار است، بهگونهای که احساسات و گرایشهای مؤمن در هماهنگی با رضایت یا
نارضایتی الهی معنا مییابد.[3] در همین راستا، آیتالله خامنهای
بر جایگاه والای کرامت انسانی در آموزههای اسلامی تأکید کرده و معتقد است هیچ
مکتب فکری به اندازه اسلام به ارزش و منزلت انسان توجه نکرده است. از دیدگاه
ایشان، اصل تکریم انسان از بنیادیترین اصول اسلام است و احکام قضایی، جزایی، مدنی
و سیاسی اسلام در راستای صیانت از حقوق و کرامت انسانها تشریع شدهاند.[4]
1. تکریم انسانی
در اندیشه علامه جعفری
علامه جعفری کرامت
انسانی را از مهمترین مبانی انسانشناسی اسلامی میداند و میان دو گونه کرامت،
یعنی «کرامت ذاتی» و «کرامت ارزشی»، تمایز قائل میشود. از دیدگاه وی، کرامت ذاتی
ریشه در حقیقت و سرشت انسانی دارد و همه انسانها به صرف انسان بودن از آن
برخوردارند؛ بنابراین حتی ارتکاب جرم و خطا نیز اصل برخورداری انسان از این نوع
کرامت را بهطور کامل سلب نمیکند.[5]
با این حال، علامه
جعفری معتقد است کرامت ارزشی مرتبهای برتر از کرامت ذاتی است که در پرتو اختیار،
تقوا، معرفت و عمل صالح تحقق مییابد. از این منظر، انسان اگرچه دارای ظرفیت ذاتی
برای رسیدن به کمال است، اما فعلیت یافتن این ظرفیت در گرو انتخاب آگاهانه و حرکت
در مسیر ارزشهای الهی است. وی در تعریف کرامت مینویسد: «آن نوع کرامتی است که
همه انسانها مادامی که با اختیار خود، از طریق خیانت و جنایت بر خویشتن و دیگران،
آن را از خود سلب نکنند، از این صفت شریف برخوردارند.»[6]
از منظر علامه
جعفری، انسان موجودی صرفاً زیستی یا اقتصادی نیست، بلکه دارای ابعاد عقلانی،
اخلاقی، معنوی و اجتماعی است که باید در مسیر تکامل شکوفا شوند. به همین دلیل،
تحقق تمدن اسلامی زمانی ممکن خواهد بود که زمینه رشد همهجانبه انسان و ظهور
استعدادهای الهی او فراهم شود و انسان هرگز به ابزاری برای قدرت، ثروت یا سلطه
تبدیل نگردد.[7] یکی
از مهمترین مستندات قرآنی علامه جعفری در تبیین کرامت ذاتی، آیه «وَلَقَدْ
کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» است. وی معتقد است که مخاطب این آیه همه انسانها هستند و
نمیتوان آن را منحصر به مؤمنان دانست؛ زیرا در این صورت، کرامت انسانی از یک
ویژگی فراگیر و ذاتی به امری محدود و وابسته به ایمان تبدیل خواهد شد.[8]
علامه جعفری با
طرح نظریه «انسانیت بالقوه» بیان میکند که همه انسانها دارای استعداد رسیدن به
مراتب عالی انسانی هستند، اما تفاوت آنان در میزان تحقق کرامت ارزشی و دستیابی به
تقوا و کمال معنوی است. ازاینرو، جامعه مطلوب و تمدن اسلامی باید زمینه شکوفایی
این ظرفیتها را فراهم سازد.[9]
در نگاه وی، تکریم
انسان تنها به رعایت حقوق ظاهری او محدود نمیشود، بلکه مستلزم فراهم آوردن زمینه
رشد عقلانی، اخلاقی و معنوی انسان است. به همین دلیل، عدالت، آزادی، آگاهی و
مسئولیتپذیری از مهمترین عوامل حفظ و ارتقای کرامت انسانی به شمار میآیند و
تمدن اسلامی باید در جهت تحقق این ارزشها سازمان یابد.[10]
2. تکریم انسانی
در اندیشه شهید مطهری
از منظر شهید
مطهری، کرامت، عزت و بزرگواری نفس به معنای احساس عظمت وجودی انسان و پرهیز از
خواری و حقارت نفس است. وی عظمتجویی را گرایشی فطری در وجود انسان میداند و
معتقد است کرامت نفس به معنای درک ارزشمندی و نفاست شخصیت انسانی است؛ ارزشی که
مستقل از آثار عملی و حتی فارغ از صفات اخلاقی نیکو برای انسان قابل تصور است.[11] از این رو، کرامت نفس به
معنای برتر دیدن خویشتن نسبت به افراد و اشیاء نیست، بلکه به معنای برتری یافتن بر
حالات و صفاتی است که ریشه در پستیها، نقصها و کاستیهای انسانی دارند.[12]
شهید مطهری در
چارچوب جهانبینی توحیدی، انسان را موجودی برخوردار از شرافت و کرامت ویژه میداند
که رسالت و مسئولیتی خاص بر عهده دارد. از نظر وی، انسان مسئول تربیت و تکامل خویش
و همچنین اصلاح جامعه است و جهان عرصهای برای رشد، تعلیم و پرورش او به شمار میآید.[13]
مطهری بر این باور
است که اسلام با تأکید بر آزادی، عدالت، علم و اخلاق، بسترهای لازم برای حفظ و
شکوفایی کرامت انسانی را فراهم میسازد. وی با نقد برخی رویکردهای تمدن جدید معتقد
است که یکی از مهمترین آسیبهای آن، تقلیل انسان به موجودی اقتصادی و سیاسی و
غفلت از ابعاد معنوی و اخلاقی او است. در مقابل، تمدن اسلامی با اتکا به ارزشهای
الهی، انسان را موجودی مسئول، مختار و دارای ظرفیت نامحدود برای رشد و تعالی معرفی
میکند.[14]
به اعتقاد شهید
مطهری، انسان از کرامت و شرافت ذاتی برخوردار است و همین ویژگی، او را شایسته مقام
خلافت الهی میسازد. وی با استناد به آموزههای قرآنی تأکید میکند که انسان زمانی
به حقیقت وجودی خویش دست مییابد که این کرامت ذاتی را درک کرده و خود را فراتر از
پستیها، وابستگیها، اسارتها و شهوترانیها بداند از این منظر، ارزش و برتری
انسان در برخورداری از روح الهی، قدرت تعقل و اختیار ریشه دارد.[15]
3. مقایسه دیدگاههای
علامه جعفری و شهید مطهری
از جمله مهمترین
اشتراکات اندیشه علامه جعفری و شهید مطهری، تأکید بر کرامت ذاتی انسان است. در این
نگاه، انسان به سبب برخورداری از روح الهی، عقل و اختیار، از جایگاهی والا
برخوردار است و نباید ابزار اهداف مادی یا سلطهطلبانه قرار گیرد.
با وجود این
اشتراک، تفاوتهایی در تبیین ابعاد کرامت انسانی میان آن دو وجود دارد. علامه
جعفری میان «کرامت ذاتی» و «کرامت ارزشی» تفکیک میکند و معتقد است همه انسانها
از کرامت اولیه برخوردارند، اما کرامتهای والاتر از طریق اختیار، آگاهی، تقوا و
عمل صالح تحقق مییابد. در مقابل، شهید مطهری با تأکید بر «کرامت نفس»، آن را
احساس درونی عزت و شرافت انسان میداند که او را از سقوط اخلاقی و وابستگیهای پست
بازمیدارد.
از منظر اجتماعی
نیز تفاوتهایی دیده میشود. علامه جعفری تحقق کرامت را نیازمند بسترهای مناسب
برای رشد عقلانی، اخلاقی و معنوی دانسته و جامعه مطلوب را زمینهساز شکوفایی
استعدادهای انسان میداند. اما شهید مطهری بر نقش آزادی، عدالت، علم و اخلاق تأکید
کرده و معتقد است ساختار اجتماعی باید مانع تقلیل انسان به موجودی صرفاً اقتصادی
یا سیاسی شود.
در جمعبندی،
علامه جعفری بیشتر بر سیر تکاملی انسان از کرامت ذاتی به کرامت ارزشی و تحقق انسان
کامل تأکید دارد، در حالی که شهید مطهری بر خودآگاهی، عزت نفس و رهایی از وابستگیهای
تحقیرکننده تمرکز میکند. با این حال، هر دو متفکر کرامت انسان را موهبتی الهی و
بنیان نظام اخلاقی و اجتماعی اسلام میدانند و تحقق جامعه اسلامی را در گرو
پاسداشت همهجانبه این کرامت میشمارند.
نتیجه گیری
تکریم انسان در
اندیشه اسلامی از اصول بنیادین شکلدهنده تمدن اسلامی است که انسان را دارای شرافت
ذاتی، عقل، اختیار و قابلیت تعالی میداند. بر این اساس، تمدن اسلامی صرفاً معطوف
به تأمین نیازهای مادی نیست، بلکه هدف اصلی آن فراهمسازی زمینه رشد عقلانی،
اخلاقی و معنوی انسان است.علامه جعفری و شهید مطهری با استناد
به آیه 70 سوره اسراء کرامت انسان را بنیادی و فراگیر میدانند. جعفری با تفکیک
کرامت ذاتی و ارزشی، بر امکان تکامل اختیاری و فعلیتیابی استعدادهای انسان در
پرتو معرفت و عمل صالح تأکید دارد. مطهری نیز با مفهوم «کرامت نفس»، بر عزت درونی،
مسئولیتپذیری و رهایی انسان از تمایلات پست تأکید میکند.از دیدگاه
این دو ، تحقق تمدن اسلامی در گرو پاسداشت کرامت انسان است و ارزشهایی چون عدالت،
آزادی، آگاهی، اخلاق و معنویت، ارکان اساسی شکلگیری جامعهای متعالی مبتنی بر
منزلت الهی انسان است.
منابع
1. طباطبایی، سیدمحمدحسین(1374). «المیزان فی تفسیر القرآن
»،ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم ،دفتر انتشارات اسلامی ،ج12، ص ۱۶1-1۶0.
2. سوره اسراء آیه 70.
3. طباطبایی، سیدمحمدحسین(1374). «المیزان فی تفسیر
القرآن »،ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم ،دفتر انتشارات اسلامی ،ج12، ص
۱۶1-1۶0.
4.خامنه
ای،سیدعلی(1383). «بیانات در سالگرد ارتحال امام خمینی (ره) ،تهران، دفتر حفظ و
نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
5. احمدی، محمدصادق (تابستان 1395). «تبیین کرامت ذاتی انسان در
رویکرد علامه جعفری»، فصلنامه حقوق اساسی، ش25، ص22–1 .
6. جعفری،محمدتقی(1370). « تحقیق در دو نظام حقوق جهانی
و بشر»،تهران،دفتر خدمات بینالمللی جمهوری اسلامی ایران،ص279.
7. جعفری،محمدتقی (۱۳۸۶). «ترجمه
و تفسیر نهجالبلاغه»،تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج1،ص 28-23.
8. سروش محلاتی،
محمد(1393). «مباحثهای در باب کرامت ذاتی»، قم،پرتال سروش محلاتی،ص67.
9. شکوری، ابوالفضل، زمانی راد، حجت ،کمالی ،محمد ،گوکی ( تابستان 1395 ). «
تکریم انسان در اندیشه سیاسی کانت و علامه جعفری»، نشریه علوم سیاسی، ش 74،ص
117-91.
10. جعفری،محمدتقی(1378). «ترجمه و تفسیر نهجالبلاغه»
،تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،ج12،ص ۱۶۴-15۶.
11. مطهری،مرتضی(1378). « یادداشتهای استاد شهید
مطهری» ،تهران ، صدرا ،ج6،ص ۴۸۲ – ۴۸۱.
12. مطهری،مرتضی(1378). « یادداشتهای استاد شهید
مطهری» ،تهران ، صدرا ،ج6، ص۴۸۴ـ۴۸3.
13.مطهری،مرتضی(۱۳۸۰)، « مجموعه آثار»،تهران، صدرا،ج2،ص85.
14. هماان،ج3، ص ۳۳۴-325.
15. همان،ج2، ص270.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.