خوانش تمدنی از هجرت
خوانش تمدنی هجرت میتواند ظرفیتهای بسیار بزرگ نهفته در این اقدام الهی پیامبر خاتم (ص) را در دسترس بشر امروز قرار دهد.
هجرت که در لغت به معناي بريدن و مفارقت و
جدايي است،[1] دو معناي
اصطلاحي دارد: يکي معناي عام، كه منظور از آن ترك ديار و رفتن از منطقهاي به
منطقة ديگر است[2] و معناي
خاص (با انگيزة ديني)، كه منظور از آن عزيمت مسلمانان از منطقهاي به منطقة ديگر
براي حفظ دين خود و جلب رضاي الهي است.
«هجرت»
در دين اسلام يكي از عناصر مهم فرهنگ سياسي است، كه بقا و دوام اين دين آسماني را
تضمين كرده است، زيرا هجرت موجب تقويت امالقراي اسلام :" إِنَّ الَّذِينَ
آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ
اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَٰئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ
ۚ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ
شَيْءٍ حَتَّىٰ يُهَاجِرُوا ۚ وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ
النَّصْرُ إِلَّا عَلَىٰ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ ۗ وَاللَّهُ
بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ: مسلماً کسانی که ایمان آوردند، و هجرت کردند، و با
اموال و جان هایشان در راه خدا جهاد نمودند، و کسانی که مهاجران را پناه و جا
دادند و یاری کردند، اینانند که یار و دوست یکدیگرند. و کسانی که ایمان آوردند و هجرت
نکردند شما را از دوستی آنان هیچ سودی نیست تا زمانی که هجرت کنند؛ و اگر در امور
دین از شما یاری طلبند، بر شماست که آنان را یاری دهید مگر آنکه یاری دادن شما به
زیان گروهی باشد که میان شما و آنان پیمان [ترک جنگ] برقرار است؛ و خدا به آنچه
انجام می دهید، بیناست." [3]
و جامعة اسلامي و ماية احياي ارزشهاي الهي ميشود:" وَدُّوا لَوْ
تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً ۖ فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ
أَوْلِيَاءَ حَتَّىٰ يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ تَوَلَّوْا
فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ۖ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ
وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا:آنان دوست دارند همان گونه که خود کافر شده اند، شما هم
کافر شوید، تا [در کفر و ضلالت] با هم برابر و یکسان باشید. بنابراین از آنان
دوستانی انتخاب نکنید تا آنکه در راه خدا [برای پذیرش دین] هجرت کنند؛ پس اگر [از
هجرت] روی برتافتند [و به خیانت و جنایتشان بر ضد شما ادامه دادند] آنان را هر
کجایافتید بگیرید و بکشید، و از آنان یار و یاوری نگیرید." و"
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ
ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ ۖ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ
فِي الْأَرْضِ ۚ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا
فِيهَا ۚ فَأُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ ۖ وَسَاءَتْ مَصِيرًا: قطعاً کسانی
که [با ترک هجرت از دیار کفر، و ماندن زیر سلطه کافران و مشرکان] بر خویش ستم کردند
[هنگامی که] فرشتگانْ آنان را قبض روح می کنند، به آنان می گویند: [از نظر دین
داری و زندگی] در چه حالی بودید؟ می گویند: ما در زمین، مستضعف بودیم. فرشتگان می
گویند: آیا زمین خدا وسیع و پهناور نبود تا در آن [از محیط شرک به دیار ایمان]
مهاجرت کنید؟! پس جایگاهشان دوزخ است و آن بد بازگشت گاهی است." [4] از آنجاکه
ممكن است مردم، هرگاه جو غالب با عصيانگران باشد، رفتهرفته تحت تأثير روح حاكم بر
جامعه واقع شوند و راه هدايت را گم كنند و يا تحت فشار ستمكاران قرار گيرند،
خداوند آنها را به هجرت امر ميکند.[5] استاد
مطهری در تعریف هجرت به همین موضوع اشاره میکند و هجرت را چنین تعریف میکند:
هجرت یعنی ضرورت جدا شدن از یک سرزمین به قصد سرزمین دیگر بهمنظور نجات و آزادی
ایمان.[6]
در قرآن آثار فراوانی برای هجرت ذکر شده است؛[7] ازجمله میفرماید:"
وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا
وَسَعَةً ۚ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ
ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ ۗ وَكَانَ
اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا: و هر کس در راه خدا (از وطن خویش) هجرت کند در زمین
برای آسایش و گشایش امورش جایگاه بسیار خواهد یافت و هر گاه کسی از خانه خویش برای
هجرت بهسوی خدا و رسول بیرون آید و در سفر، مرگ وی فرا رسد اجر و ثواب چنین کسی
بر خداست و خدا پیوسته آمرزنده و مهربان است."
[8]
بر اساس این آیات انسان نباید تسلیم مشکلات شود
بلکه برای رهایی از سختیها و تنگناها باید مهاجرت کند. طبعاً در این مهاجرت افقهای
جدیدی برای انسان گشوده میشود.
منابع
1. دهخدا، علیاکبر. لغتنامۀ دهخدا، تهران،
دانشگاه تهران، 1373،ج14،ص2703.
2. ابن الاثير، النهاية
في غريب الحديث والأثر،بیروت، المكتبة العلمية ج 5، ص 244.
3. انفال (8)، آية 72.
4. نساء (4)، آية 89 و آية 97.
5. مغنیه،محمدجواد، تفسیر کاشف، ترجمه موسی
دانش قم،دفتر تبلغات اسلامی،ج2،ص233.
·
6. مطهری، مرتضی. یادداشت های استاد مطهری، ج
7، تهران، صدرا، 1389،ج7،ص460.
7. کافی،مجید، تاریخ در قرآن، قم، پژوهشگاه
حوزه و دانشگاه و سازمان تبلیغات اسلامی، 1396،ص 200.
8. نحل (16)، آيه 41.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.