جنگ و تمدن
توینبی یک فیلسوف اخلاقی است. تأثیر توسیدید در
اکثر نظریات او مشهود است. توینبی بر خلاف سایر مورخان که
ملتها را برای تحقیق بر میگزینند تمدن را انتخاب میکند. وی معتقد است که تمدنها یک رویکرد
مشخص دارند که ابتدا
تمدن دچار نخوت و کبر میشود و این به صورت ناسیونالیسم و میلیتاریسم آشکار میشود.ورشکستگی اخلاقی انتقام الهی را
در پی دارد. اقلیت چیره، به تلاش نهایی(حالت همگانی) دست میزنند که در حال نابودی
یک تمدن رنج و مصیبت به انسان بصیرت مذهبی تازهای میدهد و این را سرآغازي برای تشکیل یک دین جهانی میداند.
توینبی به تمدن غرب بدبین بود و آن را در حالت
همگانی یعنی همان حالتی که اقلیت چیره، آخرین
تلاش را برای بقا میکنند، البته او هرگونه جبر تاریخی را
رد میکرد و میگفت: اگر غربیان کبر را کنار بگذارند و به خدا باز گردند، نجات مییابند. گستره
نظریات توینبی و
کلی بافیهای بیپروای او با کیفیت تجربی و تخصصگرایی مطالعه و تحقیق در تاریخ، مخصوصاً در انگلستان آن زمان، شباهتی
نداشت
.توينبي ميكوشد تا تعداد تمدنهاي تاريخ بشري را احصاء كند به
همين منظور ابتدا بيست و يك و اندكي بعد
بيست و شش گونه از اين تمدنهاي مرتبط و نامرتبط با
يكديگر را مورد مطالعه قرار ميدهد:تمدن غرب، دو تمدن ارتدكسي در روسيه و خاور نزديك، تمدن ايراني،
تمدن عربي، تمدن
هندو، دو تمدن خاور دور، تمدن هلني، تمدن سرياني، تمدن هندي، تمدن چيني، تمدن مينوي، تمدن سومري، تمدن هيتي، تمدن
بابلي، تمدن آندي، تمدن مكزيكي، تمدن يوكاتك،
تمدن مايايي، تمدن مصري به اضافه پنج تمدن ديگر، مثل تمدنهاي
پولينزي، اسكيمو، نماديك، عثماني و اسپارت كه تحرك و پويايي خود را از دست دادند و از
حركت بازماندند. او
آنگاه به مسئله چگونگي تولد تمدنها پرداخته و سپس از مراحل رشد و نيز انحطاط و فروپاشي آنها سخن به ميان
ميآورد.
در واقع از نظر توينبي يك نوع
تضاد و كشاكش ميان دو نيرو وجود دارد كه بستر ساز ايجاد
تمدن ميشوند. به عبارت ديگر توينبي عواملي كه از پيدايش آنها علت اصلي ايجاد تمدن فرض ميشد، مثل
عامل نژادي يا
جغرافيايي و... را داراي چنين شأني نميداند و معتقد است:"سير تكوين و پيدايش تمدنها به عامل نژادي يا محيط جغرافيايي
بستگي ندارد بلكه به تركيب ويژهاي از دو
شرط زير وابسته است: 1- وجود اقليتي خلاق در
جامعه 2-
وجود محيطي نه چندان مساعد و
مطلوب و نه چندان نامساعد و سخت، جوامعي كه واجد چنين
شرايطي بوده اند، در قالب تمدن بزرگ جلوهگر شدهاند.
بررسیهاي تاريخي توينبي از مختصات ويژهاي برخوردار است از جمله:
1- توينبي تاريخ را مجزا از جريان تمدن
و جريان تمدن را مجزا از رويدادهاي تاريخي نه بررسي ميكند
و نه ميبيند.
2- برخلاف اشپنگلر كه در كتاب "افول غرب" مدعي انهدام تمدن غرب
است، توينبي آن را امري
اجتناب پذير ميداند.
3- برخلاف نظريه كارل ماركس، قدرت محركه
تاريخ را نه نيروهاي اقتصادي بلكه نيروهاي معنوي ميداند.
او در سال 1975 در سن 86 سالگي
چشم از جهان فرو بست. مهمترين اثر وي كتاب پژوهشي در
تاريخ است كه طي چندین سال و در دوازده جلد به طبع رسيد.
اسامی 12 کتاب دوره تاریخ تمدن آرنولد توینبی عبارتند از: 1- کتاب سیمای تاریخ 2- تکوین تمدنها 3-
رشد تمدنها 4-
انحطاط تمدنها 5-
فروپاشی تمدنها 6-
متلاشی شدن تمدنها 7-
دولتهای جهانی 8-
نهادهای روحانی جهانی 9-
اعصار قهرمانی 10-
تماس میان تمدنها
در بعد مکان 11 تماس میان تمدنها در بعد زمان 12- چرا
بررسی تاریخ ضرورت دارد؟ توينبي آثار مهم ديگري در زمينهي تاريخي دارد كه برخي از آنها را ميتوان برشمرد:
1- انديشه تاريخي يونان (1924)2 – تمدن و خصلت يوناني(1924) 3 - تمدن
در بوتهي آزمايش (1948) 4- نگرشي تاريخي به دين (1956) 5- شرق و غرب (1958)6 - تاريخ تمدن
(1959)
مجموعه آثار توينبي تاثيري شگرف در تاريخنگاري قرن بيستم
گذاشت و بسياري را بر آن داشت كه از شيوه تاريخنگاري او تقليد كنند؛ هرچند كه مخالفان
اين شيوه تاريخنگاري
نيز اندك نبودند و او منتقدين جدي نيز بر آراء خود پيدا كرد.
يكي از مباحث محوري در مجموعه A Study of history موضوع تمدن است كه در نظرگاه
توينبي، رشد، بالندگي، افول و اضمحلال هر تمدني با كنش و
واكنشهاي دروني همراه است كه عينيترين نمود آن جنگ است. تمدنها براي شكلگيري و اضمحلال خود
لاجرم در طول تاريخ
تن به واقعه جنگ سپردهاند. جنگ به واقع، رخدادي شوم است كه آشكارا در فروپاشي تمدنها نقش داشته است. جنگها
خود زاده تمدن نيز هستند، چرا كه تا تمدني
از ساز و برگ نظامي و توان اقتصادي بيبهره باشد، اساساً
قادر به ساماندهي نهاد جنگ نميباشد.
يكي از ايدههاي جالبي كه توينبي در تحليل مكانيسم
"جنگ" بر آن تمركز ميكند" فضيلتهای نظامي" است. آنچه كه در شكلگيري و
پايداري جنگ به مثابه روح و روان آن به شمار ميآيد، وجود فضيلتهاي نظامي است. جنگ بيوجود فضيلتهاي نظامي حتي براي لحظهاي پاينده
نيست. ردّپاي فضيلتهاي نظامي را از قديميترين متون نظامي تا به عصر حاضر ميتوان دريافت. ايلياد هومر
يكي از بارزترين متوني است كه در آن فضيلتهاي نظامي در هر دو اردوگاه به خوبي به تصوير
كشيده است.
توينبي جنگهاي دوران مدرن را به دو دسته، جنگهاي مذهبي
و ملي تقسيم ميكند.
جنگ هاي مذهبي در قرن 16 تا 17 و جنگهاي ملي در قرون 18 تا عصر حاضر ادامه يافته است. جنگهاي مذهبي در غرب،
زمينهساز پديداري "اصل تسامح و تساهل" گشت، اما دولتي مستعجل داشت و به گفتهتوينبي، نيروي محركهاي منفي بود
تا مثبت. تساهل برآمده پس
از جنگهاي مذهبي ناشي از روحيه ناكامي و نگراني و شك و ترديد بود نه روح ايمان و اميد و شفقت و همين
امر زمينهساز شكلگيري دوباره جنگهاي ملّي گشت كه خانمانسوزتر از جنگهاي مذهبي بود، چرا كه بر پايه مادّي
بنا شده بود
و نه معنوي
توينبي مهمترين علل جنگهاي دوران مدرن را ناشي از خلاء معنوي مي داند كه بشر امروز دچار آن گشته است.
ظهور فاشيسم و هيتلريسم در نبود همين رويكرد معنوي انسان امروز رخ نموده است. توينبي بروز جنگ را امري
اجتناب ناپذير ميداند
و تنها چاره اين "بيماري جهان امروز" را رجوع به مسيحيت راستين ميداند. توينبي مي گويد كه اگر بناست كه جنگي درگيرد
همان بهتر است كه در عالم "روحاني" باشد و رساله دوم پولس حواري در خطاب به كورنتيان را شاهد ميآورد:
"درست است كه به نفس (روح) زندهايم، اما با وسايل و امكانات نفساني نبرد نميكنيم.
جنگ افزارهاي ما نفساني
نيست، بل مدد و ياري خداست. داراي آنچنان قدرتي هستيم كه
ميتوانيم دژها را واژگون كنيم. ما استدلالهايي را فروميريزيم
كه چون حصاري در برابر شناخت خدا برپا شدهاند، و با زنداني كردن هر فكري، آن را به
اطاعت از مسيح درميآوريم.
" کتاب "جنگ و تمدن" اثري است كه چكيده اي از
"پژوهشي در تاريخ" توينبي درباره موضوع "جنگ" است. البته اين چكيده حاضر، شامل
6 جلد نخستين همان مجموعه عظيم توينبي است. در اين كتاب فصول زیر به چشم می آید: 1- جهان امروز
بيمار جنگ است. 2- نظاميگري و فضيلتهاي نظامي 3-اسپارت، دولت
نظامي 4- آشور، مرد زورآور 5- نينوا- شارلماني و تيمور
لنگ 6- سرمستي پيروزي 7 -جالوت و داود 8-بهاي پيشرفت در
فنون نظامي 9- شكست منجي
شمشير به دست
منبع
کتاب جنگ و صلح آرنولد توینبی
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.