هجرت و تمدن
هجرت گاهی به شکل فیزیکی و مادی است که انسان از نقطه ای به نقطه برای حفظ دین
حرکت می نماید و گاهی هجرت به شکل دیگری اتفاق می افتد که آن، هجرتی است که به نوعی مقدمه هجرت اول
است و این هجرت
هجرت روحی است. در این هجرت، پیمودن مسافتی اتفاق نمی افتد ولی فرد در سفری
روحانی و معنوی از موانع تقرب الهی دور می
گرددو به سوی محبوب طی طریق می نماید.
گر چه دوریم به
یاد تو قدح میگیریم بعد منزل نبود
در سفر
روحانی[1]
این نگاه بر گرفته از برخی
از روایات است که برخی از آنها مانند
روایت نبوی که در کافی شریف مرحوم کلینی آنرا نقل نموده است(المهاجر من هاجر
السیئات: مهاجر
کسی است که از گناه هجرت می نماید.» [2] بیانگر وجود هجرت در جان
انسان است که با تغییرات روحی همراه است به همین جهت مهاجر اصلی کسی است که از گناه و رذائل اخلاقی
فاصله گرفته است. هجرت اصلی هجرت روحی و فکری است که البته گاهی با هجرت فیزیکی همراه است و گاهی
همراه نیست به نحوی که رابطه این دو هجرت
از نسب اربعه در علم منطق عموم و خصوص من
وجه است که البته برخی از معاصرین از اینکه برخی فقط همین معنا از هجرت را به عنوان معنای هجرت لحاظ کرده اند مورد انتقاد قرار داده اند
و خاطر نشان نموده اند که این یکی از معانی هجرت است در کنار سایر معانی هجرت که طی
مسافت و حرکت همراه است.[3]
به هر حال هجرت در نگاه منطقی به سه نوع
ممکن است:
1 - هجرت فیزیکی که نوعی جابجایی
بر روی کره زمین برای حفظ دین است.
2- هجرت روحی که حالتی
درونی برای انسان است که نوعی اشتیاق و توجه و یا
نوعی بی توجهی خواهد بود.
3- هجرتی که هم فیزیکی است
و هم به شکل روحی در انسان مهاجر تاثر و توجه
وسیر معنوی ایجاد می نماید.
موارد استعمال هجرت در معنای اول
قرآن وقتی به مساله هجرت می پردازد به
همه اشکال هجرت توجه می نماید.در سوره نساء آیه 97 می فرماید:«إنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ المَلائِكَةُ
ظَالِمِی أَنفُسِهِم قَالُوا فِیمَ كُنتُم قَالُوا كُنَّا مُستَضعَفِینَ فِی
الأرضِ قَالُوا أَلَم تَكُن أَرضُ اللهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِیهَا
فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُم جَهَنَّمُ وَسَاءَت مَصِیرًا:قطعاً کسانی که [با ترک هجرت از
دیار کفر، و ماندن زیر سلطه کافران و مشرکان] بر خویش ستم کردند [هنگامی که]
فرشتگانْ آنان را قبض روح می کنند، به آنان می گویند: [از نظر دین داری و زندگی]
در چه حالی بودید؟ می گویند: ما در زمین، مستضعف بودیم. فرشتگان می گویند: آیا
زمین خدا وسیع و پهناور نبود تا در آن [از محیط شرک به دیار ایمان] مهاجرت کنید؟!
پس جایگاهشان دوزخ است و آن بد بازگشت گاهی است.»[4]در این آیه که درباره کسانی است که به
مدینه هجرت نکردند و مورد خطاب خداوند
هستند ، هجرت فیزیکی مقصود قرار گرفته است که مقدمه هجرت روحی و معنوی است.اینها کسانی اند که طبق فرمایش
ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه
السلام با اینکه مسلمان بودند[5] در مکه ماندند و هجرت به مدینه نکردند ولی به
اجبار مشرکین برای جنگ آنها را به
معرکه جنگ بدر آوردند آنها که به خاطر ترس از اموال هجرت نکرده بودند در مقابل مسلمین مجبور به جنگ شدند و درجنگ بدر کشته شدند. فرشتگان از ایشان پرسیدند:در کجای زمین بودید مگر رسول بر شما مبعوث نشد و آنها گفتند ما مستضعف
بودیم ولی در جواب به آنها گفته شد چرا هجرت نکردید تا از استضعاف رها شوید.
موارد استعمال هجرت در معنای دوم
همچنین در سوره مزمل قرآن می
فرماید :«وَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا:و بر گفتار [و آزار] مشرکان شکیبا باش و
از آنان به شیوه ای پسندیده دوری کن»[6]در
اینجا قرآن به پیامبر دستور بی توجهی به مشرکین
را می دهد که نوعی هجرت است .
در سوره فرقان نیز قرآن می فرماید :«إِنَّ
قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا:و پیامبر [درقیامت] می گوید: پروردگارا! همانا قوم من این
قرآن را متروک گذاشتند!»[7] در اینجا نیز در صحنه قیامت
پیامبر اکرم به درگاه الهی شکایت از مومنین و امت خود می
نماید که به قرآن بی توجهی داشتند و واضح است که امت اسلامی دوری از قرآن و هجران
از قرآن شان به شکل بی توجهی بوده است.
موارد استعمال هجرت در معنای سوم
در سوره نساء استعمال دیگری مورد نظر خداوند متعال بوده است
که اینگونه است : «وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا
كَثِيرًا وَسَعَةً، وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ
وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى
اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا
رَحِيمًا:هر کس در راه خدا (از وطن خویش) هجرت
کند در زمین برای آسایش و گشایش امورش جایگاه بسیار خواهد یافت، و هر گاه کسی از
خانه خویش برای هجرت به سوی خدا و رسول بیرون آید و در سفر، مرگ وی فرا رسد اجر و
ثواب چنین کسی بر خداست و خدا پیوسته آمرزنده و مهربان است.» [8]
و در سوره نساء در این آیه خداوند می فرماید : «وَ اهْجُرُوهُنَّ فِي
الْمَضَاجِعِ که این روی برگرداندن هم به شکل فیزیکی و هم به
شکل روحی است.[9]
پس با توجه به
استعمال آیات ، هجرت حقیقی ، هجرتی است که با ایجاد تحولی در انسان رخ نماید چه با قطع مسافت همراه
باشد یا نباشد.اگر شاهد حرکت به سمت و دیاری هستیم شاید از این جهت هست که گاهی
نیاز به قطع مسافت برای ایجاد تحول روحی وجود دارد ؛ مانند اینکه زائر به زیارت
مزور قطع مسافت می نماید تا در او تحولی رخ نماید زیرا مزور که ساحت مقدس معصوم
است در همه جا حضور دارد و صدای زائر را می شنود و پاسخ گوی او خواهد بود و البته
شایان ذکر است که گاهی قطع مسافت ضروری است مانند هجرت پیامبر به مدینه ولی در
معنای هجرت قطع مسافت وجود ندارد ولی گاهی با قطع مسافت نیز همراه میگردد.دلیل ما
همان صحت استعمال هاجر[10]
به کسی است که از گناه خود توبه نماید.
نتیج اینکه
هجرت، فراتر از یک جابجایی جغرافیایی، به ساختار روحی و اخلاقی جامعهای برمیگردد
که تمدنساز می شود. تمدن واقعی، تنها مجموعهای از بناها و پیشرفتهای مادی نیست،
بلکه محصولی از انسانهایی است که «هجرت روحی» را تجربه کردهاند. در واقع، مهاجر
اصلی کسی است که از رذائل اخلاقی و گناه فاصله گرفته است. وقتی افراد یک جامعه این
تحول درونی را پشت سر بگذارند، پایههای یک تمدن پایدار و اخلاقمدار شکل میگیرد.
در مقابل، تمدنهایی
که صرفاً بر اساس قدرت مادی یا ثروت بنا شدهاند، بدون داشتن این ریشههای معنوی،
زودگذر و ناپایدار خواهند بود. آیاتی که به هجرت فیزیکی برای حفظ دین اشاره دارند،
نشان میدهند که محیط فیزیکی نیز بر رشد معنوی اثرگذار است. بنابراین، هجرت به سوی
دیاری امن و عادلانه، مقدمهای است تا انسانها در فضایی آزاد از ترس و استبداد،
به تکامل روحی برسند. این تکامل فردی، در نهایت به بلوغ جمعی و شکلگیری یک تمدن
اسلامی منجر میشود که در آن، عدالت و معنویت حاکم است.
همچنین، هجرت از
قرآن و بیتوجهی به آن، که در سوره فرقان مورد نکوهش قرار گرفته، هشداری جدی برای
تمدنهای مدرن است. اگر تمدنی از ارزشهای الهی و معنوی فاصله بگیرد، حتی با وجود
پیشرفتهای تکنولوژیک، دچار پوچی و انحطاط اخلاقی خواهد شد. پس میتوان گفت که
هجرت، موتور محرک تمدنسازی است؛ هم در سطح فردی با تزکیه نفس، و هم در سطح
اجتماعی با ایجاد محیطی که امکان رشد معنوی را فراهم کند. تمدنسازی بدون هجرت از
تاریکی جهل و گناه به سوی نور معرفت و اخلاق، ممکن نیست. این پیوند ناگسستنی بین
هجرت و تمدن، نشان میدهد که هدف نهایی از حرکت انسان، رسیدن به کمال مطلق در سایه
توجه به خداست.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.