فرهنگ اسلامی
1. ریشه و تاریخچه واژه فرهنگ
واژه «فرهنگ» از دیربازترین واژگان زبان پارسی
است که در نخستین نوشتههای نثر فارسی دری و نیز در کتب بازمانده از زبان پهلوی به
گونه «frahang» دیده
میشود. از دیدگاه ریشهشناسی، این واژه از دو بخش ساخته شده است: پیشوند «فر» به
معنای جلو، بالا و پیش، و «هنگ» که از ریشه اوستایی «ثنگ» به معنای کشیدن و وزن
کردن گرفته شده است. از این رو، معنای لغوی فرهنگ «بالا کشیدن»، «برکشیدن» و «بیرون
کشیدن» است.[1]
این واژه در گذر زمان معانی گوناگونی به خود دیده
است: خرد، دانش، نیکویی، تربیت و پرورش، بزرگی و شکوه، بزرگواری، فضیلت، وقار،
شکوهمندی، حکمت، هنر، علم، معرفت و حتی علم فقه و شریعت. اما در سدههای اخیر به
تدریج از یادها رفته بود و تنها برای نامگذاری کتابهای لغت به کار میرفت. تا
آنکه در سال ۱۳۱۴ خورشیدی با بنیادگذاری «فرهنگستان ایران» جانی تازه یافت و با
دگرگونی نام وزارت معارف به وزارت فرهنگ، بار دیگر به زندگی روزمره بازگشت. نخست این
واژه برابر «Education» (آموزش
و پرورش) به کار رفت و «فرهنگی» لقب آموزگاران شد. اما پس از آن با رواج مفهوم «Culture»، واژه فرهنگ برابر آن
نهاده شد و «آموزش و پرورش» جایگزین Education گردید.[2]
واژه «کالچر» از لاتین کلاسیک ریشه گرفته و به
معنای کشت و کار یا پرورش بوده است. این معنا هنوز در واژههایی چون کشاورزی (agriculture) و باغداری
(horticulture) دیده میشود. کاربرد این واژه برای
جوامع بشری احتمالاً از سال ۱۷۵۰ در زبان آلمانی آغاز شد. پیش از آن، زبانهای اروپایی از واژه «سیویلیزاسیون»
(تمدن) استفاده میکردند که ریشه در مفاهیم «شهروند» و «شهر» دارد و مردم شهرنشین
را از قبیلهنشینان جدا میساخت. شایان توجه است که هر دو واژه از آغاز مفهوم پیشرفت
و بهبود به سوی کمال را در خود داشتهاند.[3]
2. تعریف فرهنگ
نخستین تعریف دقیق و علمی از فرهنگ را ادوارد
تایلور در سال ۱۸۷۱ ارائه کرد. به باور او فرهنگ «کلیت درهمتافتهای است شامل دانش، دین،
هنر، قانون، اخلاقیات و هرگونه توانایی و عادتی که آدمی همچون عضوی از جامعه بهدست
میآورد.» این تعریف هنوز هم از نامآورترین تعریفها به شمار میرود.[4]
در آلمان، هردر فرهنگ را «پرورش پیشرونده
استعدادها و توانمندیها» و آدلونگ آن را «ادبآموزی و پیرایش» تعریف کردند. آلمانیها
پس از هردر، فرهنگ و تمدن را در برابر یکدیگر نهادند: تمدن را مجموعه دستاوردهای
مادی و سازمان اجتماعی، و فرهنگ را مجموعه مظاهر معنوی، آفرینشهای ادبی و هنری و
ایدئولوژی مسلط میدانستند. [5]
کروبر و کلوکهون تعریف جامعتری ارائه دادند:
فرهنگ مشتمل بر الگوهای رفتاری آشکار و پنهان است که با نمادها منتقل میشود، شامل
دستاوردهای گروههای انسانی، سنتها، اندیشهها و ارزشهاست. به باور آنان، فرهنگ
هم نتیجه اعمال انسان است و هم عامل شکلدهنده اعمال. فرهنگ را از دو بعد میتوان
بررسی کرد: فرهنگ مادی شامل پدیدههای محسوس و قابل اندازهگیری چون ابزار، فناوری،
داروها و وسایل موتوری؛ و فرهنگ غیرمادی شامل باورها، زبان، هنر، ادبیات و رسوم که
هویت فرهنگی جامعه را میسازد. این دو از یکدیگر جدا نیستند و به هم پیوستهاند.[6]
فرهنگ در مفهوم عام، روش زندگی و اندیشیدن یک
قوم است که از مجموعه تجربهها و دانستههایش در طول قرنها شکل گرفته است. فرهنگ
زنده است و باید پویا باشد؛ ایستایی آن به معنای مرگش است. خاصیت زنده بودن به
فرهنگ جنبه پذیرندگی میبخشد و با داد و ستد با فرهنگهای دیگر خود را شاداب نگه میدارد.
فرهنگ نشانه کار و انتخاب است و جنبه کیفی دارد، نه کمی. به یاری فرهنگ، گذشته به
حال پیوند میخورد و زندگی ژرفا مییابد. [7]
3. تفاوت فرهنگ و تمدن
دو تفاوت اساسی میان فرهنگ و تمدن وجود دارد:
نخست: تمدن بیشتر جنبه عملی و عینی دارد، در
حالی که فرهنگ جنبه ذهنی و معنوی. هنر، فلسفه، حکمت، ادبیات و باورها در قلمرو
فرهنگند، اما تمدن ناظر به رفع نیازهای مادی انسان در اجتماع است. برای نمونه،
ساختن کشتی از چوب تمدن است، اما زیبا ساختن آن فرهنگ. معماری از دید زیبایی فرهنگ
است، از دید سرپناه تمدن. دوم:
تمدن بیشتر جنبه اجتماعی دارد و فرهنگ بیشتر جنبه فردی. فرهنگ به فهمیدن، اندیشیدن
و ژرفبینی پیوند دارد و دیررس، ژرف و پایدار است. تمدن به امور سطحی و زودگذر
وابسته است و زودرس و دگرگونپذیر. [8]
نکته مهم آن است که فرهنگ دیرینهتر از تمدن
است؛ بشر پیش از شهرنشینی فرهنگ داشته و آثار هنری چندین هزار سال پیش از شهرنشینی
گواه این مدعاست. تمدن نیازمند فرهنگ است، زیرا تمدن پایدار باید بر فرهنگ آن ملت
استوار باشد. فرهنگ سازنده تمدن است، اما تمدن تنها جلوهگاه فرهنگ است.
در برداشت آمریکایی-انگلیسی، فرهنگ و تمدن هممعنا
به کار میروند، اما در برداشت آلمانی و ایرانی تفاوت دارند. برخی بر این باورند
که تمدن به معنای فنون فرابشری و قابل انتشار جهانی است، در حالی که فرهنگ به معنای
ابتکار و آفرینندگی است و به سادگی قابل انتقال نیست. [9]
4. فرهنگ اسلامی: مبانی و جهانبینی
اسلام دین تسلیم در برابر الله است. الله آفریدگار،
فرمانروا، نگهبان و غایت همه چیز است. محور اصلی اسلام «لاالهالاالله» و توحید
است. این توحید سراسر تاریخ بشریت را دربر میگیرد؛ به یک معنا اسلام از آغاز آفرینش
وجود داشته و همه پیامبران مسلمان بودهاند. از سوی دیگر، اسلام دین نهایی و خاتم
ادیان است.
جهان: بر پایه خداشناسی اسلامی، جهان آفریده یگانه
و سامانیافتهای است که سرشار از زندگی و زیبایی است. همه طبیعت «مسلمان» و تسلیم
خداست.
انسان: دو چهره دارد: هم «بنده» خداست و باید
فرمانبردار باشد، هم «جانشین» خدا بر زمین است و باید کوشا باشد. انسان آزاد و
مختار آفریده شده و اشرف آفریدههاست. همه قوانین اسلام بر اساس همین انسانشناسی
تنظیم شده است.
جامعه: از وجود انسان سرچشمه گرفته و برای نیکبختی
انسانهاست. دو قطب اصلی دارد: «امت» (جامعه جهانی اسلام) و «خانواده». جامعه
اسلامی بر پایه بندگی خدا و برادری میان اعضا بنا شده است.
خانواده: شامل دودمان گسترده (پدربزرگ،
مادربزرگ، عمه، خاله، عمو، دایی و فرزندانشان). پیوند خویشاوندی واجب دینی است و
ازدواج نیمی از دین به شمار میرود.
کار:در اسلام ارجمند شمرده شده است. دنیا و
آخرت مکمل یکدیگرند، نه در تضاد. پیامبر دست کارگر را بوسید و فرمود این دستی است
که آتش دوزخ نمیسوزاند. [10]
5. منابع فرهنگ
اسلامی
قرآن مجید: گفتار مستقیم خداوند. همه واژگان و
حروفش از جانب خداست و هیچ بشری در نگارش آن دخیل نبوده است. فروفرستادنش در ۲۳ سال رسالت پیامبر
بهدرستی ثبت شده است. خداوند خود نگهبانی قرآن را تضمین کرده و تنها کتاب آسمانی
است که بدون دگرگونی بر جای مانده است. قرآن شامل همه جنبههای دین اسلام، شریعتها،
اندیشه اسلامی و آموزشهای اخلاقی و معنوی است.
سنت و حدیث: رفتار (سنت) و گفتار (حدیث) پیامبر،
دومین منبع فرهنگ اسلامی است. سنت دو بخش دارد: هویت اسلامی بخشیدن به عادتهای
سازگار با اسلام، و شیوه الهی در برابر خدا و خلق. حدیث در طی سه قرن نخست توسط
محدثان گردآوری و به احادیث درست، ناتوان و نادرست دستهبندی شده است. اهل سنت
«صحاحالسته» و شیعیان «کتب اربعه» را تدوین کردهاند. [11]
6. اصول فرهنگ اسلامی
همه اصول به توحید بازمیگردد:
یگانگی و یکپارچگی: همه ذرات جهان با خدا پیوند
دارند. همه مفاهیم اسلامی پرتوهایی از مرکز توحیدند. هر کوشش فرهنگی باید با دیگر
جوانب هماهنگ باشد.
جاودانگی: فرهنگ اسلامی به سبب پیوند با قدرت
پایانناپذیر الهی، پایدار و دگرگونیناپذیر است.
همهجانبهبودن: همه ابعاد وجود انسان (خرد،
روان، وجدان) و همه نژادها و طبقات را دربر میگیرد. اسلام آموزشهای جامعی در سیاست،
اقتصاد، اجتماع و تربیت دارد.
پویایی و سازندگی: انسان به عنوان جانشین خدا باید
با دانش و اراده در راه پیشرفت گام بردارد. هر کشف تازه از رازهای طبیعت، راهی به
سوی شناخت خداست. [12]
7. تمایزهای فرهنگ
اسلامی
توحیدمحوری:پیوند میان باور، قانون و اخلاق در یک
کلیت کامل. برداشتن میانجی میان انسان و خدا. هر مسلمانی هر کجا باشد میتواند بیواسطه
با خدا ارتباط برقرار کند.
دانشمحوری: تأکید بیهمتا بر دانش و اندیشه.
نخستین آیه قرآن با «بخوان» آغاز میشود. مسلمانان فلسفه ارسطو و ریاضیات یونانی
را گرفتند اما افسانههایشان را وارد نکردند.
میانهروی: تعادل میان دنیا و آخرت، فرد و
جامعه. اسلام هم به جهان درون (پالایش باطن) توجه دارد هم به دگرگونی در محیط بیرون
(بنیاد نهادن حکومت)
تاریخیبودن: همه منابع (قرآن، سنت) از دیدگاه
تاریخی مستند و روشن هستند. این ویژگی از کجروی و دورافتادن از اصول بنیادی جلوگیری
میکند. [13]
8. تعریف نهایی فرهنگ اسلامی
فرهنگ اسلامی عبارت است از: مجموعه باورها، اندیشهها،
اخلاقیات، ارزشها، الگوهای رفتاری، سنتها، آداب و رسوم و عادتهایی که ریشه در
قرآن و سنت پیامبر و پیروان راستین آن دارد. [14]
منابع
1. آشوری،داریوش(1357). تعریف ها و مفهوم فرهنگ، تهران مرکز اسناد
فرهنگی آسیا،ص17-7.
2. روح الامینی،محمود(1365).زمینه فرهنگ شناسی، تهران، عطار، ص11-9.
3. محمودی بختیاری، علی قلی(1368). زمینه فرهنگ و تمدن ایران، تران،
پاژنگ،ص 37-36.
4. آشوری،داریوش(1357). تعریف ها و مفهوم فرهنگ، تهران مرکز اسناد
فرهنگی آسیا،ص71.
5. بیرو،آلن(1370). فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر
ساروخانی،تهران، کیهان، ص77.
6. محمدی،بیوک(1370)."الگوی های فرهنگی،" نشریه
فرهنگ،شماره 642، ص170.
7. اسلامی ندوشن،محمدعلی(1354).فرهنگ و شبه فرهنگ، تهران،توس،
ص30-24.
8. روح الامینی،محمود(1365).زمینه فرهنگ شناسی، تهران، عطار، ص24-23.
9. باتامور، تی بی(1370).جامعه شناسی، ترجمه سیدحسن حسینی و حسن منصور، تهران، امیرکبیر،ص 136-135.
10. نصر، سیدحسین(1372). جوان مسلمان و
دنیای متجدد، ترجمه مرتضی اسعدی، تهرا،طرح نو، صفحات مختلف.
11. انور جندی(1371). اسلام و جهان
معاصر، ترجمه حمیدرضا آژیر، مشهد،آستان قدس رضوی، ص24.
12. دسته
جمعی(1372). میزگرد فرهنگ و تمدن اسلامی، مجله نامه
فرهنگ، شماره 12، ص۱۶.
13. انور جندی(1371). اسلام و جهان معاصر، ترجمه حمیدرضا آژیر،
مشهد،آستان قدس رضوی، ص124.
14. نصر، سیدحسین(1372). جوان مسلمان و
دنیای متجدد، ترجمه مرتضی اسعدی، تهرا،طرح نو، ص24.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.