واژهي «فرهنگ» (فرهنج) در عربي معادل كلمه «ثقافت»و در
انگليسي برابر با culture، مركب از
«فَر» به معناي پيش و «هنگ» از ريشه «ثنگ» به معناي كشيدن است. در زبان فارسي به
شاخ درختي كه آن را بخوابانند و خاك بر روي آن بريزند و در جاي ديگر نهال كنند،
فرهنگ يا فرهنج گويند. در لاتين نيز culture به معناي «كِشْت و زَرْع» آمده و معناي مجازي پرورش عقل در آن كاربرد
نادري داشته است.[1] اين واژه هنوز نيز در معناي كشاورزي agriculture، باغباني horiticulture، پرورش زنبور beeculture و كشت مرواريد pearlculture به كار ميرود. از اين رو، فرهنگ در معاني پرورش نفس، آموزش و
پرورش، تعليم و تربيت، آموختن علم و ادب، عقل و خرد، بزرگي و سنجيدگي و همچنين كتابهاي لغت (لغتنامه) بكار رفته است.
از سدهي هفتم واژه فرهنگ در متون ادبي كمتر بکار رفته و واژههاي برابرِ عربي جاي آن را گرفته است. تا آن كه انجوي شيرازي در سال 1017ق،
كتابِ لغتي به نام فرهنگ جهانگيري نوشت و از آن پس، مؤلفانِ لغتنامهها نامِ فرهنگ را به كتابهاي لغت دادند.[2]
معاني فرهنگ در ادب فارسي را ميتوان در مفهوم واژه ثقافت در عربي پيگرفت. ثقافت از «ثَقَفَ» به معناي استوار كردن كجي
نيزه است[3]،
كه معانی فرعی زيادي، مانند آموختن و ماهر شدن در اثر آموزش، دانايي و نيك دانستن،
سرعت يادگيري، استادي، مجرّب و متقنبودن، به اين معنا برميگردد.[4]
واژه فرهنگ در سدههاي اخير، در اثر گسترش علوم و تحولات علمي و اجتماعي توسط دانشمندان انگليسي و بيشتر آلمانيها دستخوش تغيير معنايي شد و از نيمه قرن نوزدهم به دستهاي از ويژگيها و دستآوردهاي جوامع انساني (نه فردي) گفته شد. تايلور انسانشناس بريتانيايي، در سال 1871 نخستين تعريفِ رسمي فرهنگ را اينگونه ارايه داد: «فرهنگ به معناي وسيع انسانشناختي آن، كُلّيّت درهم تافتهاي است شامل دانش، اعتقاد، هنر، قانون اخلاقي، رسوم و هرگونه قابليتها و عادات ديگري كه انسان به عنوان عضوي از جامعه آنها را فراچنگ خود ميآورد». دانشمندان آلماني براي ارايه تعريف ديگري از فرهنگ و جداكردن آن از معنای تمدن كوششهایي انجام دادند[5] ولي فرهنگ در مفهوم عام خود نفي نشد و همچنان معناي پرورش چيزهاي مادي يا كِشتوكار در زمينههاي پزشكي و آزمايشگاهي را حفظ کرد.
گيدنز[6] فرهنگ را به شيوه زندگي اعضاي يك جامعه معين مربوط کرد و به ارزشها، هنجارها و نيز كالاهاي مادي توليد شده تعريف نمود. با اين حال، آلفرد وبر فرهنگ را برای دستاوردهاي معنوي همچون ارزشها، اخلاقيات، ادبيات، هنر و دين[7] و تمدّن را براي دستآوردهاي مادّي همچون ابزارها و صنايع و فنون بكار برد.[8]
جعفري[9]
ضمن نقد تعاريف فرهنگ، آن را به دو بخش
پيرو و پيشرو تقسيم كرد و شامل كيفيت و شيوه زندگي مادي و غير مادي مبتني بر پيروي
از خواستهها و
تمايلات(پيرو) يا مستند به طرز تعقّل سليم و احساسات تصعيد شده(پيشرو) دانست و آن را جديدترين تعريف فرهنگ
شمرده است.
.[1] آقابزرگ
تهراني ، الذريعة الي تصانيف الشيعه، بيروت، دارالاضواء، 1403، ج16، ص197ـ 198 و ج22، ص208.
.[3]
ابن
فارس، احمد، معجم مقاييس اللغه، تحقيق عبدالسلام محمدهارون، مكتب الاعلام الاسلامي،
1404، ص149.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.