ایمان و تمدن در
قرآن
در طول تاریخ
بشری، تمدنها و جوامع بسیاری پدید آمدند، رشد کردند و سپس طبق سنت محکوم الهی که
بر کل تاریخ حاکم است، از میان رفتند و عبرت تاریخ شدند. ما اکنون میراثدار تجربههای
ارزشمندی از تاریخ گذشتگان هستیم؛ تجربههای پرباری که به بهای[1] مرگ و زندگی و ناخوشی میلیونها انسان
در جریان تاریخ و در تداوم عصرها و نسلها بهدست آمده و هماکنون در اختیار ماست،
اگر دیدگانمان را بگشاییم و به اعماق تاریخ بنگریم.
یکی از تجربههای
بسیار مهم و گرانبها، نقش حیاتی و تعیینکنندهی ایمان به خدا و ارزشهای آسمانی
در پیدایش جوامع سعادتمند و پیشرو و اثر عمیق آن در پویایی و حرکت نیروهای مؤمن بهسوی
تشکیل حکومتی بر اساس حق و عدالت است.
گاهی جامعهای
با وجود شرک و کفر، ظاهراً سعادتمند و پیشرفته بهنظر میرسد و از رفاه و آسایش
برخوردار است؛ اما این فقط ظاهر قضیه است و اگر ژرفنگر باشیم، خواهیم دید که این
همه جز سراب نیست و در پس این مظاهر زیبا، پوچی و بیهودگی، وحشت و اضطراب و بیم و
نگرانی و به تعبیر قرآن «خوف» و «حزن» وجود دارد و عاقبت کارشان جز سقوط و نابودی
چیز دیگری نیست و سرنوشتی هولناک در انتظار آنان است؛ بهگونهای که بسیاری از
جامعهشناسان پایان دردناکی برای تمدن کنونی غرب پیشبینی میکنند؛ چنانکه هماکنون
در میان قشر روشنفکر و پیشروی این جوامع، پوچگرایی و نیهیلیسم در حال افزایش است
و برخی بار دیگر به معنویت و مذهب پناه آوردهاند.
اما اگر طول تاریخ
بشری را در کلیت آن مورد توجه قرار دهیم و در این استقرار تاریخی با نظری تیزبین،
حرکت مستمر تاریخ را بررسی کنیم، به نتایج و استنباطهای جالبی میرسیم که حقایق زیر
را آشکار مینماید:
1. در مسیر تاریخ و تمدن بشری، پیامبران و دعوتهای انبیاء با وجود
مخالفتها و سرسختیها و حتی جنگها و ستیزهها، همواره پیروز شدهاند؛ آن هم یک پیروزی
مستمر و ابدی. هماکنون مکتب انبیاء، اکثریت انسانهای امروز را زیر چتر خود قرار
داده است.
2. اگر سعادت و خوشبختی را از جنبهها و بُعدهای مختلف وجود انسان در
نظر بگیریم و آن را در بُعد مادی محصور نکنیم، خواهیم دید که جوامع شرکآلود در
تأمین نیمی از سعادت انسان عاجز بودهاند؛ زیرا نتوانستهاند نیازهای عمیق روحی
انسان را برطرف سازند، در حالی که نیازهای مادی را گاهی تأمین کرده و گاهی تأمین
نکردهاند.[2] در مقابل، در جوامع مؤمن، نیمی از
سعادت انسان که همان بُعد روحی باشد، قطعاً تأمین شده و نیم دیگر که جنبهی مادی
آن باشد، گاهی تأمین شده و گاهی تأمین نشده است.
بنابراین با یک
حساب ریاضی چنین بهدست میآید که احتمال تأمین سعادت انسانی در جوامع مؤمن از
پنجاه درصد تا صد درصد است، ولی در جوامع شرکآلود و کفر از صفر تا پنجاه درصد است.
3. جوامع و تمدنهای مؤمن و پیرو انبیاء همیشه در نشاط کامل بهسر بردهاند
و در هر شرایطی از آرامش روحی و امنیت خاطر برخوردار بودهاند، چون به حقانیت راه
خود ایمان داشتند و همیشه حتی در زیر ضربات کوبندهی دشمن، خود را شکستخورده نمیدانستند؛
زیرا مرگ در چنین شرایطی را شهادت، و شهادت را پلی برای رسیدن به نعمتهای جاودانی
و به تعبیر قرآن یکی از دو کار خوب (شهادت و یا پیروزی) میدانستند و این، لذت بسیار
عمیقی است که جوامع شرک و کفر کاملاً از آن بیبهرهاند.
اکنون با توجه
به مطالبی که گفته شد، این موضوع را از دیدگاه قرآن مورد بررسی قرار میدهیم. قرآن
کریم مسئله را بهعنوان یکی از سنن الهی و قوانین حاکم بر تاریخ مطرح میکند و
خاطرنشان مینماید که پیروزی و آرامش و سعادت و امنیت واقعی مخصوص جوامع مؤمن است
و خداوند پیروزی آنان را در این جهان تضمین میکند و آن را با سعادت جهان دیگر
مضاعف مینماید: [3]
« إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ
الَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهاد : ما به
يقين پيامبران خود و كسانى را كه ايمان آوردهاند، در زندگى دنيا و (در آخرت)
روزى كه گواهان به پا مىخيزند يارى مىدهيم.» [4]
« الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا
إيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ : (آرى،) آنها
كه ايمان آوردند، و ايمان خود را با شرك و ستم نيالودند، ايمنى تنها از آن آنهاست؛
و آنها هدايتيافتگانند!» [5]
«أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا
خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ
لَهُمُ الْبُشْرى فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ لا تَبْديلَ
لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ :آگاه باشيد (دوستان و) اولياى
خدا، نه ترسى دارند و نه غمگين مىشوند! همانها كه ايمان آوردند، و (از مخالفت
فرمان خدا) پرهيز مىكردند. در زندگى دنيا و در آخرت، شاد (و مسرور) ند؛ وعدههاى
الهى تخلّف ناپذير است! اين است آن رستگارى بزرگ!» [6]
در آیهی اخیر
خداوند از یک حقیقت مهم پردهبرداری میکند و آن این که جوامع و تمدنهای با ایمان
دچار «خوف» و «حزن» نمیشوند. «خوف» به معنای ترس از آینده است و «حزن» یعنی غصهخوردن
برای گذشته؛ هیچ سعادتی در جهان نمیتواند معادل این باشد که انسان در حالتی بهسر
برد که خوف و حزن نداشته باشد.
جامعه و تمدنی
که گرفتار حزن و خوف شده است، هرگز سعادتمند نیست و حزن و خوف مانند دو تیغهی قیچی،
سعادت آن جامعه را قطع میکند، اگرچه همهگونه وسایل رفاه مادی را هم در اختیار
داشته باشد؛ در واقع چنین جامعه و تمدنی چون مرغی است که در قفس طلایی محبوس گردد.
در آیات دیگر به
جوامع و تمدنهای با ایمان وعده داده است که اگر در ایمان خود ثابت و استوار باشند
و اگر گناهی کردند توبه کنند و بهسوی خدا بازگردند، در چنین صورتی خداوند همهی
وسایل و امکانات پیشرفت را در اختیار آنان قرار میدهد و درهای خیر و برکت را به
روی آنان میگشاید و زمینه را برای شکوفایی هرگونه فضل و استعدادی فراهم میآورد.
ضمناً این مطلب
را هم متذکر میشود که اگر زمانی این جامعه و تمدن از تعهّد و ایمان خود دست
بردارند، خداوند عیش آنان را تبدیل به عذاب میکند و آنان را کیفر مینماید: [7]
« وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ
تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَ يُؤْتِ
كُلَّ ذي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ
يَوْمٍ كَبيرٍ :و اينكه: از پروردگار خويش آمرزش بطلبيد؛ سپس بسوى او بازگرديد؛ تا
شما را تا مدّت معيّنى، (از مواهب زندگى اين جهان،) به خوبى بهرهمند سازد؛ و به
هر صاحب فضيلتى، به مقدار فضيلتش ببخشد! و اگر (از اين فرمان) روى گردان شويد، من
بر شما از عذاب روز بزرگى بيمناكم!» [8]
« وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا
وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ
لكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُون :و اگر اهل شهرها و
آباديها، ايمان مىآوردند و تقوا پيشه مىكردند، بركات آسمان و زمين را بر آنها
مىگشوديم؛ ولى (آنها حق را) تكذيب كردند؛ ما هم آنان را به كيفر اعمالشان مجازات
كرديم.» [9]
نکتهای که باید
در اینجا یادآور شد این است که قرآن کریم برای تداوم بخشیدن به حالت ایمانی جامعه
و تمدنهای ایمانی و برای مقابله با خطراتی که از داخل و خارج، ایمان مردم و در نتیجه
سعادت آنان را تهدید میکند، پیشبینی لازم را به عمل آورده و بهخصوص به جامعهی
اسلامی تأکید میکند که مواظب خطرات باشند و برای این منظور، جهاد را در مقابل
خطرات و تهاجمهای خارجی و امر به معروف و نهی از منکر را در مقابل سستیها و
نافرمانیهای داخلی واجب کرده است و بدینسان امت اسلامی را بهعنوان یک امت مؤمن
و نمونه، به آمادهباش کامل فرا میخواند. [10]
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.