عوانهبنحکم
عوانهبنحكمبنعوانهبنعياضكلبى، از
اخباریان و عالمان بهشعر و نسب و از فصحای کوفه بود.[1]از او
با عنوان «اخباری مشهور عراقی» یاد شدهاست.[2]تاریخ
دقیق تولد عوانه روشن نیست، اما برخی منابع
آن را پیش از سال 90هجری تخمین زدهاند.[3]در
مورد سال وفات او نیز اختلاف وجود دارد، سال 147هجری و ۱۵۸هجری را ثبت کردهاند.[4]آگاهی
ما از زندگی عوانه بسیار ناچیز است. همین قدر میدانیم که پدر وی نیز از آگاهان به
تاریخ جاهلیت بود و برادرش عیاض که هم مورخ، ادیب و آگاه به انساب و ایامالعرب
بود، به آفریقا رفت و در قیروان ساکن شد.فرزند عوانه، محمدبنعوانه، نیز راه پدر
را ادامه داد و در اسناد تاریخی نامش بهچشم میخورد.[5]
اطلاعات موجود درباره مشایخ و منابع روایی
عوانهبنحکم، محدود و پراکنده است؛ چراکه بیشتر روایات او مرسل است و وی نام
راویان و مشایخ خود را ذکر نکردهاست. با این حال، برخی گزارشهای تاریخی حاکی از
آن است که او روایات خود را از جمعی از تابعین نقل کردهاست.[6]ذهبی
اشاره میکند که بزرگترین استادی که عوانه با او دیدار داشته، شعبی(104-19ق) بودهاست.[7]در
لابلای اسناد روایاتِ عوانه، نام پدرش(حکمبنعوانه)، شعبی و محمدبنسائبکلبی(م146ق)
بهعنوان مشایخ و منابع وی به چشم میخورد. نام بسیاری از راویان معروف مکتب عراق
مانند هشامکلبی(206-120ق)، مدائنی(225-135ق)، هیثمبنعدی(207-114ق) در زمرهی
شاگردان و راویان او ذکر شدهاست و این
همه شهرت و معروفیت عوانه و تأثیرگذاری او را نمایان میسازد. این ارتباطات
گسترده، جایگاه او را بهعنوان حلقهای مهم در انتقال اخبار تاریخی تثبیت میکند.[8]
التاریخ و سیرهمعاویهوبنیامیه از جمله آثار اوست.این کتاب
مشتمل بر تاریخ بنیامیه بهطور متسلسل و متوالی بودهاست.با توجه به حضور پررنگ
ایرانیان در عراق و ترجمهی آثار تاریخی ایران، عوانه تحتِتأثیر شیوهی تاریخنگاری
ایرانی، این اثر را تألیف کردهباشد. همچنین، شوشتری، کتابی با نام الشوری
نیز به او نسبت دادهاست.[9]هرچند
این آثار اکنون در دسترس نیست اما بازتاب روایات آنها در متون متأخر حاکی از تداوم
تأثیرگذاری عوانه در سنت تاریخنگاری اسلامی است.
درباره جایگاه رجالی عوانه، ذهبی گزارش میکند
که وی به سبب نقل اندک احادیث مسند، در منابع جرح و تعدیل چندان مورد توجه قرار
نگرفتهاست؛ با این حال، او را با وصف «صدوق» میستاید.[10]یاقوتحموی،
نیز با عبارت «کان موثقاً» از او یادمیکند. با اینحال در ادامه، یاقوت، ادعا میکند
که عوانه، تمایلات عثمانی داشته و برای امویان روایاتی را جعل کردهاست،اما پس از
آن روایتی نقل میکند که نشاندهنده همدلی عوانه با علویان است؛ چنانکه گزارش میدهد،
هنگامیکه خبر شهادت محمدبنعبدالله(معروف به نفسزکیه) بهعوانه میرسد، با ذکر
فضائل او، آشکارا از او دفاع میکند و حتی نفسزکیه را از کسانی میداند كه آيه
«التائبون العابدون...»[11]در
شأن آنان نازل شدهاست. [12]اتهام
جعل روایات به نفع امویان برای نخستین بار در آثار یاقوت مطرح شده و سپس توسط
نویسندگان متأخر تکرار شدهاست،[13]در
حالیکه در منابع قدیمیتر مانند الفهرست ابنندیم چنین اتهامی وجود ندارد.
صالحعلی نیز، این اتهام را رد میکند و با استناد به روایات باقیمانده از عوانه،
تأکید میکند که هیچ نشانهای از تعصب او به امویان در آثارش دیده نمیشود.[14]
بیشتر روایات عوانه از طریق مدائنی(مورخ بیطرف
و معتبر)[15]
و هشامکلبی(با گرایشهای شیعی) نقل شدهاست.هشام، از روایات او در تدوین مقتلنگاریها
و تاریخ خلافت اموی استفاده کردهاست.[16]در
برخی منابع متأخر گاه روایات عوانه و ابومخنف(157-70ق)، مورخ شیعی، در کنار یکدیگر
نقل شدهاند. روایات این اخباریکوفی بیشتر توسط افراد معتبر و غیرمتعصب نقل شدهاند
و نمیتوان بهسادگی روایات او را تحتتأثیر گرایشهای اموی دانست.[17]
با توجه بهتحلیل روایتهای عوانهبنحکم، میتوان
او را در زمرۀ «شیعه عراقی» دانست. اصطلاح «شیعه عراقی» که رسول جعفریان برای
گروهی از شیعیان به کار میبرد، به افرادی اطلاق میشود که گرایشهای شیعی داشته و
بهفضائل اهلبیت(ع) و امامعلی(ع) معتقد بودهاند، اما در عین حال بهفضائل شیخین
نیز باور داشتهاند. جعفریان مینویسد: «کوفه مرکز شکلگیری تشیع بوده است، اما
کاربرد اصطلاح تشیع در این منطقه همواره یکسان نبودهاست.»[18]
جعفریان همچنین آورده است که رجالیان اهلحدیث میگفتند اگر کسی به برتری امامعلی(ع)
بر عثمان باور داشته باشد، شیعه محسوب میشود.یا برخی دیگر از آنان گفتهاند: «اهل
کوفه بهمعنای رایج شیعه بودهاند، چون میگفتند:ابوبکر، عمر و علی(ع))، و این
کوفیان از اساس بهعثمان اعتقادی نداشتند.»[19]با
توجه بهکثرت افرادی که مطابق این معیارها شیعه محسوب میشدند، اصطلاح «شیعه
عراقی» عنوانی قابلقبول است که میتواند جایگاه مذهبی آنان را روشن کند. بر اساس
این تحلیل و با توجه بهروایتهای عوانه، میتوان گفت که او در چارچوب «شیعه
عراقی» قابل طبقهبندی است؛ زیرا در روایتهای او هم فضائل اهلبیت(ع) و امامعلی(ع)
دیده میشود و هم به ابوبکر و عمر احترام گذاشته شده و در عین حال نسبت بهعثمان
رویکردی انتقادی دارد.
عوانه که حدوداً بین سالهای(158-90ق) میزیست،
شاهد یکی از مهمترین تحولات تاریخ اسلام، یعنی انتقال قدرت از امویان(حک:
132-41ق) به عباسیان(حک: 656-132ق) بود. از اینرو، بخشی از زندگی او در دوران اموی
یعنی از سال 90تا 132هجری سپری شد، اما اطلاعات دقیقی از نقش او در رویدادهای این
دوره، بهویژه در کوفه که کانون اصلی تحولات بود، در دست نیست. این کمبود منابع،
تحلیل برخی از جنبههای فکری و موضعگیریهای تاریخی او را با دشواری روبهرو میکند.
سرزمین عراق از آغاز خلافت امامعلی(ع) بهعنوان
مرکز رشد و نمو تشیع مطرح بودهاست. زندگی اسلامی و نمونه امامعلی(ع)، محبوبیت او
را بیشتر کرده بود و شخصیت او را به عنوان نماد اصالت دینی به تصویر کشیدهبود.
علاوه براین، تجربه عینی مردم در فاصله جنگ با ناکثین، قاسطین و بعد با خوارج به
طور طبیعی مرزبندی اعتقادی را بهگونهای معین میکرد که تشیع در مقابل اندیشهها
و مواضع عثمانی و خارجی قرار گرفت. بنابراین از جهت کلی حامیان امامعلی(ع) کسانی
شدند که در مقابل عقاید و اندیشه عثمانی و خارجی جبههگیری میکردند این زمینه رشد
تشیع عراقی بود که بهعبارتی میتوان از آن بهعنوان تشیع سیاسی نیز یاد کرد. این
تشیع دو خلیفه نخست را می پذیرفت ولی عثمان را قبول نداشت. این گرایش تشیع در طول
قرن دوم نیز در کوفه ادامه یافت. چنانکه، در نیمه اول قرن دوم حمایت کوفیان از
قیام زیدبنعلی(122ق) و سپس نفس زکیه(145ق) نشان داد که همچنان کوفه مرکز تشیع است.[20]
در مورد بخش دوم زندگی عوانهکلبی، یعنی در فاصله سالهای
۱۳۲ تا ۱۵۸هجری، نیز اطلاعات دقیقی در دست نیست و بهویژه درباره گرایشهای سیاسی
او و میزان همکاریاش با خاندان عباسی ابهام وجود دارد. با این حال، روایات نقلشده
از او در مورد فضائل عباسیان نشاندهنده نوعی همکاری با حکومت وقت و کوشش برای
مشروعیتبخشی به خلافتعباسی است. او در دوره تأسیس و تثبیت حکومتعباسی میزیست؛
دورانی که مهمترین دغدغهی خلفا، مشروعیتسازی و توجیه حکمرانی خود بود. در چنین
شرایطی، مورخان و راویان نقش کلیدی در تحکیم پایههای نظام جدید ایفا میکردند،
چراکه تاریخنگاری ابزاری کارآمد در اختیار حکومتها قرار میداد تا با بازخوانی
گذشته، ادعاهای سیاسی خود را توجیه کنند و انتقادات را خنثی سازند،[21]عوانه
نیز با نقل روایات خاص در دوره نخست عباسیان، در این فرآیند مشروعیتسازی برای
خلافت عباسی مشارکت داشتهاست. در واقع، ظهور عباسیان برای عوانه و بسیاری از
شیعیان عراقی نویدبخش دوران تازهای بود. آنان گمان میکردند که دوره اختناق اموی
بهپایان رسیده و بسیاری از آرزوهای سرکوبشدهشان میتواند تحقق یابد. با این
حال، با توجه بهسخنانی که درباره فضائل نفسزکیه از عوانهبنحکم نقل شده،احتمال
میرود پس از مدتی از عباسیان ناامید شده و حمایت خود را از آنها کنار گذاشته
باشد.[22]
عوانه در کوفه رشد یافت؛ شهری که در سدههای
اولیه اسلامی بهدلیل تنوع قومی، نژادی و مذهبی، از ساختار اجتماعی و فرهنگی درهمتنیده
و پیچیدهای برخوردار بود. در این دوره، مسلمانان با دو چالش اساسی روبهرو شدند:
نخست، تقابل هویت عربی با اقوام تحت حاکمیت اسلام، بهویژه ایرانیان(موالیان)بود.
اعراب، با گسترش قلمرو اسلامی، با فرهنگها و تمدنهای مختلف، درآمیختند. سیاستهای
قبیلهمحور و عربیگرایانه امویان، شکاف میان عرب و غیرعرب را عمیقتر کرد و
رقابتی فرهنگی را دامن زد. در برابر این برتریطلبی، ایرانیان با تکیه بر پیشینه
تمدنی خود، بهبازسازی هویت خویش پرداختند و با ترجمه آثار خود بهعربی، میراث خود
را در جهان اسلام گسترش دادند[23]این
در حالی بود که اعراب، برخلاف این ملل، تاریخ مکتوبی نداشتند و نیاز به هویتسازی
تاریخی در میان آنان شدیداً احساس میشد. دومین چالش، کشاکش دینی مسلمانان با
ادیان دیگر بود. در سده نخست هجری، پیروان ادیانی چون مسیحیت، یهودیت، زرتشتیگری
و صابئین در قلمرو اسلامی زندگی میکردند. بر اساس شواهد تاریخی، در کوفه، محل
زندگی عوانه، کنیسهها و کلیساهای پراکندهای وجود داشته و علمای ادیان مختلف در
این شهر فعالیت میکردند و بهمناظره با مسلمانان نیز میپرداختند.[24]این
تعاملات، ضرورت تثبیت هویت اسلامی-عربی را بیش از پیش آشکار کرد. در مواجهه با این
چالشها، عوانه از جمله تاریخنگارانی بود که از طریق روایتِ انساب عرب و تاریخ
اسلام به ویژه فتوحات دست به هویتسازی برای قوم عرب زد. چراکه اساس هویت را در
تـاریخ جـستوجو میکنند.
منابع
1. ابنندیم(بیتا).
الفهرست، بیروت، دارالمعرفه،ص134.
2.ذهبى،
شمسالدینمحمدبناحمد(1413ق). تاريخالاسلامووفياتالمشاهيروالأعلام، تحقيق
عمرعبدالسلامتدمرى، بيروت، دارالكتابالعربى،ج9، ص555.
3. سزگين، فواد(1412ق). تاريخالتراثالعربي،
ترجمه محمود فهمىحجازى، قم، كتابخانه عمومى حضرتآيتاللهالعظمىمرعشىنجفى(
ره)،ج9، ص127.
4. ياقوتحموى، ياقوتبنعبدالله(1993م). معجمالأدبا،
تحقیق احسان عباس، بيروت، دارالغربالإسلامي، ج5،ص2136.
5. ابناعثم، أبومحمدأحمد(1411ق). الفتوح،
تحقيق علىشيرى، بيروت، دارالأضوا،،ج،ص322.
6. صفدى، خليلبنأيبك(1428ق). نكتالهميانفينكتالعميان،
تحقیق مصطفىعبدالقادرعطا، بيروت، دارالكتبالعلمية،ص207.
7.ذهبى،
شمسالدینمحمدبناحمد(1413ق). تاريخالاسلامووفياتالمشاهيروالأعلام، تحقيق
عمرعبدالسلامتدمرى، بيروت، دارالكتابالعربى،ج9، ص555.
8. بلاذرى، أحمدبنيحيى(1394ق). انسابالأشراف، تحقيق محمدباقرالمحمودي، بيروت، مؤسسهالأعلميللمطبوعات،
ج2، ص489.
9. شوشترى، محمدتقى(1410ق). قاموسالرجال،
قم، جماعةالمدرسينفيالحوزةالعلمية، مؤسسةالنشرالإسلامي، ج8، ص277.
10.ذهبى،
شمسالدینمحمدبناحمد(1413ق). تاريخالاسلامووفياتالمشاهيروالأعلام، تحقيق
عمرعبدالسلامتدمرى، بيروت، دارالكتابالعربى،ج9، ص555.
11. توبه: 112.
12. ياقوتحموى، ياقوتبنعبدالله(1993م). معجمالأدبا،
تحقیق احسان عباس، بيروت، دارالغربالإسلامي، ج5،ص2136.
13. زرکلی، خيرالدين(1989م). الأعلام، بيروت، دارالعلمللملايين، ج5،
ص93.
14.SALEH
EL-ALI(1986),« AWANA B. AL-HAKAM AL-KALBl», in EI, New Edition, Leiden, E J.
Brill, Vol.1, P.760.
15. مرادینسب،
حسین(تابستان1402). «نقش تمدنی مدائنی(م 225ق) در تاریخنگاریاسلامی(مطالعه
موردی: سیرهنگاری)»، علموتمدن در اسلام، ش16،ص116.
16.طبري، أبوجعفرمحمدبنجرير(1387ق)،
تاريخالأمموالملوك، تحقيق محمدأبوالفضلابراهيم، بيروت،
دارالتراث،ج5،ص356.
17. بلاذرى، أحمدبنيحيى(1394ق). انسابالأشراف، تحقيق محمدباقرالمحمودي، بيروت، مؤسسهالأعلميللمطبوعات،
ج2، ص241.
18. جعفریان،
رسول(1393). منابع تاریخ اسلام، تهران، علم، ج1،ص26.
19. همان.
20. همان: ص171.
21. رابینسون، چیس اف(1389ش). تاریخنگاری
اسلامی، ترجمه مصطفی سبحانی، تهران، پژوهشکدهتاریخاسلام،ص204.
22. ياقوتحموى، ياقوتبنعبدالله(1993م). معجمالأدبا،
تحقیق احسان عباس، بيروت، دارالغربالإسلامي، ج5،ص2136.
23. فاخوری، حنا(بیتا).
تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، انتشارات توس،ص165.
24.
گریفیث، سیدنی(تابستان1386). «کتاب مقدس و پیام محمد(ص) بر اساس دفاعیههای مسیحی
بهزبانهای غربی و سریانی در اولین قرن زمامداری عباسیان»،ترجمه وحید صفری، هفت
آسمان، ش34،ص 128.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.