بازگشت به ویکی

عوانه¬بن¬حکم

عوانه¬بن¬حکم عوانه¬بن¬حكم¬بن¬عوانه¬بن¬عياض¬كلبى، از اخباریان و عالمان به¬شعر و نسب و از فصحای کوفه بود. از او با عنوان «اخباری مشهور عراقی» یاد شده¬است. تاریخ دقیق تولد عوانه روشن نیست، اما برخی منابع آن را پیش از سال 90هجری تخمین زده¬اند. در مورد سال وفات او نیز اختلاف وجود دارد، سال 147هجری و ۱۵۸هجری را ثبت کرده¬اند. آگاهی ما از زندگی عوانه بسیار ناچیز است. همین قدر می¬دانیم که پدر وی نیز از آگاهان به تاریخ جاهلیت بود و برادرش عیاض که هم مورخ، ادیب و آگاه به انساب و ایام¬العرب بود، به آفریقا رفت و در قیروان ساکن شد.فرزند عوانه، محمدبن¬عوانه، نیز راه پدر را ادامه داد و در اسناد تاریخی نامش به¬چشم می¬خورد.

نظرها

عوانه­بن­حکم

عوانه­بن­حكم­بن­عوانه­بن­عياض­كلبى، از اخباریان و عالمان به­شعر و نسب و از فصحای کوفه بود.[1]از او با عنوان «اخباری مشهور عراقی» یاد شده­است.[2]تاریخ دقیق تولد عوانه روشن نیست، اما برخی منابع  آن را پیش از سال 90هجری تخمین زده­اند.[3]در مورد سال وفات او نیز اختلاف وجود دارد، سال 147هجری و ۱۵۸هجری را ثبت کرده­اند.[4]آگاهی ما از زندگی عوانه بسیار ناچیز است. همین قدر می­دانیم که پدر وی نیز از آگاهان به تاریخ جاهلیت بود و برادرش عیاض که هم مورخ، ادیب و آگاه به انساب و ایام­العرب بود، به آفریقا رفت و در قیروان ساکن شد.فرزند عوانه، محمدبن­عوانه، نیز راه پدر را ادامه داد و در اسناد تاریخی نامش به­چشم می­خورد.[5]

اطلاعات موجود درباره مشایخ و منابع روایی عوانه­بن­­حکم، محدود و پراکنده است؛ چراکه بیشتر روایات او مرسل است و وی نام راویان و مشایخ خود را ذکر نکرده­است. با این حال، برخی گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که او روایات خود را از جمعی از تابعین نقل کرده‌است.[6]ذهبی اشاره می‌کند که بزرگ‌ترین استادی که عوانه با او دیدار داشته، شعبی(104-19ق) بوده­است.[7]در لابلای اسناد روایاتِ عوانه، نام پدرش(حکم­بن­عوانه)، شعبی و محمدبن­سائب­کلبی(م146ق) به‌عنوان مشایخ و منابع وی به چشم می­خورد. نام بسیاری از راویان معروف مکتب عراق مانند هشام­کلبی(206-120ق)، مدائنی(225-135ق)، هیثم­بن­عدی(207-114ق) در زمره­ی شاگردان و راویان او ذکر شده­است  و این همه شهرت و معروفیت عوانه و تأثیرگذاری او را نمایان می­سازد. این ارتباطات گسترده، جایگاه او را به‌عنوان حلقه‌ای مهم در انتقال اخبار تاریخی تثبیت می­کند.[8]

 التاریخ و سیره­معاویه­وبنی‌امیه از جمله آثار اوست.این کتاب مشتمل بر تاریخ بنی­امیه به­طور متسلسل و متوالی بوده­است.با توجه به حضور پررنگ ایرانیان در عراق و ترجمه‌ی آثار تاریخی ایران، عوانه تحتِ­تأثیر شیوه‌ی تاریخ‌نگاری ایرانی، این اثر را تألیف کرده­باشد. همچنین، شوشتری، کتابی با نام الشوری نیز به او نسبت داده­است.[9]هرچند این آثار اکنون در دسترس نیست اما بازتاب روایات آنها در متون متأخر حاکی از تداوم تأثیرگذاری عوانه در سنت تاریخ‌نگاری اسلامی است.

درباره جایگاه رجالی عوانه، ذهبی گزارش می‌کند که وی به سبب نقل اندک احادیث مسند، در منابع جرح و تعدیل چندان مورد توجه قرار نگرفته­است؛ با این حال، او را با وصف «صدوق» می‌ستاید.[10]یاقوت­حموی، نیز با عبارت «کان موثقاً» از او یادمی­کند. با اینحال در ادامه، یاقوت، ادعا می­کند که عوانه، تمایلات عثمانی داشته و برای امویان روایاتی را جعل کرده­است،اما پس از آن روایتی نقل می‌کند که نشان‌دهنده همدلی عوانه با علویان است؛ چنانکه گزارش می­دهد، هنگامی­که خبر شهادت محمدبن­عبدالله(معروف به نفس­زکیه) به­عوانه می‌رسد، با ذکر فضائل او، آشکارا از او دفاع می‌کند و حتی نفس­زکیه را از کسانی می­داند كه آيه «التائبون العابدون...»[11]در شأن آنان نازل شده­است. [12]اتهام جعل روایات به نفع امویان برای نخستین بار در آثار یاقوت مطرح شده و سپس توسط نویسندگان متأخر تکرار شده­است،[13]در حالی­که در منابع قدیمی‌تر مانند الفهرست ابن­ندیم چنین اتهامی وجود ندارد. صالح­علی نیز، این اتهام را رد می­کند و با استناد به روایات باقی‌مانده از عوانه، تأکید می‌کند که هیچ نشانه‌ای از تعصب او به امویان در آثارش دیده نمی­شود.[14]

بیشتر روایات عوانه از طریق مدائنی(مورخ بی‌طرف و معتبر)[15] و هشام­کلبی(با گرایشهای شیعی) نقل شده­است.هشام، از روایات او در تدوین مقتل­نگاری­ها و تاریخ خلافت اموی استفاده کرده­است.[16]در برخی منابع متأخر گاه روایات عوانه و ابومخنف(157-70ق)، مورخ شیعی، در کنار یکدیگر نقل شده‌اند. روایات این اخباری­کوفی بیشتر توسط افراد معتبر و غیرمتعصب نقل شده‌اند و نمی‌توان به­سادگی روایات او را تحت­تأثیر گرایش‌های اموی دانست.[17]

با توجه به­تحلیل روایت‌های عوانه­بن­حکم، می‌توان او را در زمرۀ «شیعه عراقی» دانست. اصطلاح «شیعه عراقی» که رسول جعفریان برای گروهی از شیعیان به کار می‌برد، به افرادی اطلاق می‌شود که گرایش‌های شیعی داشته و به­فضائل اهل‌بیت(ع) و امام­علی(ع) معتقد بوده‌اند، اما در عین حال به­فضائل شیخین نیز باور داشته‌اند. جعفریان می‌نویسد: «کوفه مرکز شکل‌گیری تشیع بوده است، اما کاربرد اصطلاح تشیع در این منطقه همواره یکسان نبوده­است.»[18] جعفریان همچنین آورده است که رجالیان اهل­حدیث می‌گفتند اگر کسی به برتری امام­علی(ع) بر عثمان باور داشته باشد، شیعه محسوب می‌شود.یا برخی دیگر از آنان گفته‌اند: «اهل کوفه به­معنای رایج شیعه بوده‌اند، چون می‌گفتند:ابوبکر، عمر و علی(ع))، و این کوفیان از اساس به­عثمان اعتقادی نداشتند.»[19]با توجه به­کثرت افرادی که مطابق این معیارها شیعه محسوب می‌شدند، اصطلاح «شیعه عراقی» عنوانی قابل­قبول است که می‌تواند جایگاه مذهبی آنان را روشن کند. بر اساس این تحلیل و با توجه به­روایت‌های عوانه، می‌توان گفت که او در چارچوب «شیعه عراقی» قابل طبقه‌بندی است؛ زیرا در روایت‌های او هم فضائل اهل‌بیت(ع) و امام­علی(ع) دیده می‌شود و هم به ابوبکر و عمر احترام گذاشته شده و در عین حال نسبت به­عثمان رویکردی انتقادی دارد.

عوانه که حدوداً بین سال‌های(158-90ق) می‌زیست، شاهد یکی از مهم‌ترین تحولات تاریخ اسلام، یعنی انتقال قدرت از امویان(حک: 132-41ق) به عباسیان(حک: 656-132ق) بود. از اینرو، بخشی از زندگی او در دوران اموی یعنی از سال 90تا 132هجری سپری شد، اما اطلاعات دقیقی از نقش او در رویدادهای این دوره، به‌ویژه در کوفه که کانون اصلی تحولات بود، در دست نیست. این کمبود منابع، تحلیل برخی از جنبه‌های فکری و موضع‌گیری‌های تاریخی او را با دشواری روبه‌رو می‌کند.

سرزمین عراق از آغاز خلافت امام­علی(ع) به‌عنوان مرکز رشد و نمو تشیع مطرح بوده­است. زندگی اسلامی و نمونه امام­علی(ع)، محبوبیت او را بیشتر کرده بود و شخصیت او را به عنوان نماد اصالت دینی به تصویر کشیده­بود. علاوه براین، تجربه عینی مردم در فاصله جنگ با ناکثین، قاسطین و بعد با خوارج به طور طبیعی مرزبندی اعتقادی را به­گونه­ای معین می­کرد که تشیع در مقابل اندیشه­ها و مواضع عثمانی و خارجی قرار گرفت. بنابراین از جهت کلی حامیان امام­علی(ع) کسانی شدند که در مقابل عقاید و اندیشه عثمانی و خارجی جبهه­گیری می­کردند این زمینه رشد تشیع عراقی بود که به­عبارتی می­توان از آن به­عنوان تشیع سیاسی نیز یاد کرد. این تشیع دو خلیفه نخست را می پذیرفت ولی عثمان را قبول نداشت. این گرایش تشیع در طول قرن دوم نیز در کوفه ادامه یافت. چنانکه، در نیمه اول قرن دوم حمایت کوفیان از قیام زیدبن­علی(122ق) و سپس نفس زکیه(145ق) نشان داد که همچنان کوفه مرکز تشیع است.[20]

 در مورد بخش دوم زندگی عوانه­کلبی، یعنی در فاصله سال‌های ۱۳۲ تا ۱۵۸هجری، نیز اطلاعات دقیقی در دست نیست و به‌ویژه درباره گرایش‌های سیاسی او و میزان همکاری‌اش با خاندان عباسی ابهام وجود دارد. با این حال، روایات نقل‌شده از او در مورد فضائل عباسیان نشان‌دهنده نوعی همکاری با حکومت وقت و کوشش برای مشروعیت‌بخشی به خلافت­عباسی است. او در دوره تأسیس و تثبیت حکومت­عباسی می‌زیست؛ دورانی که مهم‌ترین دغدغه‌ی خلفا، مشروعیت‌سازی و توجیه حکمرانی خود بود. در چنین شرایطی، مورخان و راویان نقش کلیدی در تحکیم پایه‌های نظام جدید ایفا می‌کردند، چراکه تاریخ‌نگاری ابزاری کارآمد در اختیار حکومت‌ها قرار می‌داد تا با بازخوانی گذشته، ادعاهای سیاسی خود را توجیه کنند و انتقادات را خنثی سازند،[21]عوانه نیز با نقل روایات خاص در دوره نخست عباسیان، در این فرآیند مشروعیت‌سازی برای خلافت عباسی مشارکت داشته­است. در واقع، ظهور عباسیان برای عوانه و بسیاری از شیعیان عراقی نویدبخش دوران تازه‌ای بود. آنان گمان می‌کردند که دوره اختناق اموی به­پایان رسیده و بسیاری از آرزوهای سرکوب‌شده‌شان می‌تواند تحقق یابد. با این حال، با توجه به­سخنانی که درباره فضائل نفس­زکیه از عوانه­بن­حکم نقل شده،احتمال می‌رود پس از مدتی از عباسیان ناامید شده و حمایت خود را از آن‌ها کنار گذاشته باشد.[22]

عوانه در کوفه رشد یافت؛ شهری که در سده‌های اولیه اسلامی به­دلیل تنوع قومی، نژادی و مذهبی، از ساختار اجتماعی و فرهنگی درهم‌تنیده و پیچیده­ای برخوردار بود. در این دوره، مسلمانان با دو چالش اساسی روبه‌رو شدند: نخست، تقابل هویت عربی با اقوام تحت حاکمیت اسلام، به‌ویژه ایرانیان(موالیان)بود. اعراب، با گسترش قلمرو اسلامی، با فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف، درآمیختند. سیاست‌های قبیله‌محور و عربی‌گرایانه امویان، شکاف میان عرب و غیرعرب را عمیق‌تر کرد و رقابتی فرهنگی را دامن زد. در برابر این برتری‌طلبی، ایرانیان با تکیه بر پیشینه تمدنی خود، به­بازسازی هویت خویش پرداختند و با ترجمه آثار خود به­عربی، میراث خود را در جهان اسلام گسترش دادند[23]این در حالی بود که اعراب، برخلاف این ملل، تاریخ مکتوبی نداشتند و نیاز به هویت­سازی تاریخی در میان آنان شدیداً احساس می‌شد. دومین چالش، کشاکش دینی مسلمانان با ادیان دیگر بود. در سده نخست هجری، پیروان ادیانی چون مسیحیت، یهودیت، زرتشتی‌گری و صابئین در قلمرو اسلامی زندگی می‌کردند. بر اساس شواهد تاریخی، در کوفه، محل زندگی عوانه، کنیسه‌ها و کلیساهای پراکنده‌ای وجود داشته و علمای ادیان مختلف در این شهر فعالیت می‌کردند و به­مناظره با مسلمانان نیز می‌پرداختند.[24]این تعاملات، ضرورت تثبیت هویت اسلامی-عربی را بیش از پیش آشکار کرد. در مواجهه با این چالش­ها، عوانه از جمله تاریخ­نگارانی بود که از طریق روایتِ انساب عرب و تاریخ اسلام به ویژه فتوحات دست به هویت­سازی برای قوم عرب زد. چراکه اساس هویت را در تـاریخ جـست‌وجو می‌کنند.

 

 

منابع

1. ابن­ندیم(بی­تا). الفهرست، بیروت، دارالمعرفه،ص134.

2.ذهبى، شمس‌الدین­محمدبن­احمد(1413ق). تاريخ­الاسلام­ووفيات­المشاهيرو­الأعلام، تحقيق عمرعبد­السلام­تدمرى، بيروت، دارالكتاب­العربى،ج9، ص555.

3. سزگين، فواد(1412ق). تاريخ­التراث­العربي‏، ترجمه محمود فهمى‏حجازى، قم،‏ كتابخانه عمومى حضرت­آيت­الله­العظمى­مرعشى­نجفى( ره)،ج9، ص127.

4. ياقوت­حموى، ياقوت­بن­عبد­الله(1993م). ‏معجم­الأدبا، تحقیق احسان عباس، بيروت‏، دارالغرب­الإسلامي، ج5،ص2136.

5. ابن­اعثم، أبومحمد­أحمد(1411ق). الفتوح، تحقيق على­شيرى، بيروت، دارالأضوا،،ج،ص322.

6. صفدى، ‏ خليل­بن­أيبك­(1428ق).‏ نكت­الهميان­في­نكت­العميان، تحقیق مصطفى­عبد­القادرعطا، بيروت‏، دارالكتب­العلمية،ص207.

7.ذهبى، شمس‌الدین­محمدبن­احمد(1413ق). تاريخ­الاسلام­ووفيات­المشاهيرو­الأعلام، تحقيق عمرعبد­السلام­تدمرى، بيروت، دارالكتاب­العربى،ج9، ص555.

8. بلاذرى، أحمدبن­يحيى(1394ق). انساب­الأشراف، تحقيق محمدباقرالمحمودي، بيروت، مؤسسه­الأعلمي­للمطبوعات، ج2، ص489.

9. شوشترى، محمدتقى(1410ق). قاموس­الرجال، قم، جماعة­المدرسين­في­الحوزة­العلمية، مؤسسة­النشرالإسلامي، ج8، ص277.

10.ذهبى، شمس‌الدین­محمدبن­احمد(1413ق). تاريخ­الاسلام­ووفيات­المشاهيرو­الأعلام، تحقيق عمرعبد­السلام­تدمرى، بيروت، دارالكتاب­العربى،ج9، ص555.

11. توبه: 112.

12. ياقوت­حموى، ياقوت­بن­عبد­الله(1993م). ‏معجم­الأدبا، تحقیق احسان عباس، بيروت‏، دارالغرب­الإسلامي، ج5،ص2136.

13. زرکلی، خيرالدين(1989م). الأعلام، بيروت، دارالعلم­للملايين، ج5، ص93.

14.SALEH EL-ALI(1986),« AWANA B. AL-HAKAM AL-KALBl», in EI, New Edition, Leiden, E J. Brill, Vol.1, P.760.

15. مرادی­نسب، حسین(تابستان1402). «نقش تمدنی مدائنی(م 225ق) در تاریخ‌نگاری­اسلامی­(مطالعه موردی: سیره­نگاری)»، علم­و­تمدن در اسلام، ش16،ص116.

16.طبري، أبوجعفرمحمدبن­جرير(1387ق)، تاريخ­الأمم­والملوك، تحقيق محمدأبوالفضل­ابراهيم، بيروت، دارالتراث،ج5،ص356.

17. بلاذرى، أحمدبن­يحيى(1394ق). انساب­الأشراف، تحقيق محمدباقرالمحمودي، بيروت، مؤسسه­الأعلمي­للمطبوعات، ج2، ص241.

18. جعفریان، رسول(1393). منابع تاریخ اسلام، تهران، علم، ج1،ص26.

19. همان.

20. همان: ص171.

21. رابینسون، چیس اف(1389ش). تاریخ‌نگاری اسلامی، ترجمه مصطفی سبحانی، تهران، پژوهشکده­تاریخ­اسلام،ص204.

22. ياقوت­حموى، ياقوت­بن­عبد­الله(1993م). ‏معجم­الأدبا، تحقیق احسان عباس، بيروت‏، دارالغرب­الإسلامي، ج5،ص2136.

23. فاخوری، حنا(بی­تا). تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، انتشارات توس،ص165.

24. گریفیث، سیدنی(تابستان1386). «کتاب مقدس و پیام محمد(ص) بر اساس دفاعیه­های مسیحی به­زبان­های غربی و سریانی در اولین قرن زمامداری عباسیان»،ترجمه وحید صفری، هفت آسمان، ش34،ص 128.



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نظرها

نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده می‌شوند.

0 نظر تأییدشده
نوع بازخورد
هنوز نظری برای این مقاله نمایش داده نشده است.
`r`n