عوامل معنوی تمدن
در کتب تاریخ تمدن غرب، وقتی به بررسی
تمدن میپردازند، معمولاً با محوریت ابزار تولید و با مفاهیم اقتصادی به بررسی
تمدن میپردازند و برای بشریت سیر خطی پیشرفت قائلاند که بشر از وضعیت حیوانی
آرام آرام رهاشده و بر اساس تجربة خویش تمدن را ساخته است.[1] بر همین
اساس، غربیها که خود مطالعات تمدنی و تمدن پژوهی را، از سده هجدهم میلادی، بهعنوان
یک علم وارد چرخه علوم کردند، تمدن را «توسعه» تعریف کردند.
در جهان امروز، بسیاری توسعه را عبارت از
«رشد کمّی و کیفی امکانات مادی و رفاه جامعه» میدانند و آن را واقعیتی مادی و
ذهنی که در رویکردهای گوناگون زندگی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی آثار مشخصی
برجای میگذارد، تعریف میکنند[2] و بر پایۀ همین فهم از معنای توسعه، تمدن و مدنیت
را به نمودهای عینی و خارجی آن، مانند ساختمانهای عالی و وسایل تسلط بر طبیعت و
کاستن از بیماریها منحصر دانستهاند. از منظر اندیشمندان غربی، تنها کشورهای
غربی کشورهای متمدن دنیا محسوب میشوند که ذیل تمدن غرب قرار میگیرند و بهزعم آنها،
بقیه کشورها توان ورود به عرصه رقابت تمدنی را ندارند.[3] برداشت
غالب از تعریف تمدن در مجامع دانشگاهی ما همین تعریف رایج تمدن در الگوی غربی آن و
به معنای توسعه است.
ولی چنین برداشتی از معنای توسعه و از
مدنیت انسانها و جوامع، از نگاهی تحقیرآمیز و تکبُعدی به حقیقت انسان ناشی شود؛
چراکه بر پایۀ این برداشت، انسان متمدن به معنای درستکار، منصف و یا راستگو نیست؛
بلکه انسانی است که در زمینۀ تجارت، کشاورزی،
هنر و بهصورت کلی در مظاهر عینی تمدن پیشرفت کرده است و این از نگاه ما
نقص بزرگی است؛ چراکه انسان داراى دو جنبۀ جسم و روح است؛ نه جسم تنهاست و نه روح
تنها و در نتیجه چنانچه بخواهد به سعادت زندگى برسد به هر دو کمال و هر دو سعادت
نیازمند است؛ هم مادى و هم معنوى.[4]
برخلاف رویکرد تمدن غرب، تكامل و تمدن قرآنی، اصالتاً به ابعاد روحاني و معنوي وجود بشر مربوط است و ضرورتاً با توسعة مادي همراه نيست، بلكه حتي در مواردي، لازمة تعالي معنوي، قناعت، زهد و مصرف كمتر است. ریشهکنی فقر در اين تمدن، چون راه گشاي تعالي روح است انجام میپذیرد و هدف از آن، عدالت اجتماعي است نه توسعه مادی! درواقع، لذتجوییهای تمدن مادي، در تمدن ديني اصالت خود را از دست میدهند و در چارچوب محدودیتهای اخلاقي و ديني، تعديل و جهتدهی میشوند.[5]
با این مقدمه خیلی خوب میتوان فهمید نقشآفرینی
معصومان در تمدن سازی اسلامی بیشتر در حوزه مؤلفههای معنوی بوده است تا مادی؛ لذا
در بررسی سیره پیامبر مصادیق عینی از توسعه دستاوردها و مظاهر مادیِ تمدن مانند
صنعت، هنر و ... چندان پررونق مشاهده نمیشود،ولیکن سیره پیامبر اسلام، به لحاظ
کارکرد هدایتگری ایشان، مشحون از توجه به عوامل و مؤلفههای معنوی تمدن است.
اگر منظور از تمدنسازی پیامبر (، معنای
فیزیکی آن است، میتوانیم بگوییم پیامبر ( در مدینه حکومت تشکیل دادند و نظامسازی
کردند و نشان دادند دین اسلام افزون بر بیان عقاید و احکام، نظام مناسب سیاسی،
اقتصادی و... نیـز ارائـه داده است؛ اما اگر تمدن را به معنای سامان بخشیدن به
رابطه انسان با انسان در نظر بگیریم که در این نوشتار منظور همین است، رسالت
پیامبر ایجاد نظام مناسبات انسانی و مترقی باهدف تربیت و تعالی انسانها برای
رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی بود.[6]
منابع
1. لوکاس،
هنری. تاریخ تمدن از کهنترین روزگار تا سده ما، ترجمه عبدالحسین آزرنگ، تهران،
مؤسسه کیهان، 1366،ج1،ص6. فروید، زیگموندف. تمدن و ملالت های آن. ترجمه محمد
مبشری، تهران، نشر ماهی، 1382،ص52.
2.
منصوری، جواد. فرهنگ استقلال و توسعه، تهران، وزارت خارجه، 1374،ص13.
.3Nasr,
Seyyed Hossein. Civilizational Dialogue and the Islamic World,, http://www.islamonline.net/english/Contemporary/2004/08/article01c.shtml#
4. طباطبائی، سید محمدحسین. ترجمه تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات
اسلامى، 1363،ج1،ص481.
5. خاکرند، شکرالله و اصغر
منتظر القائم و محمدعلی چلونگر، «پيامبر اسلام (ص)
و جهانبینی
تمدن ساز
ديني»،
مجله اندیشه دینی، شماره 22، بهار 1386،ص 101.
6.
میرمحمدی،
سید جمالالدین. تمدن اسلامی؛ مبانی، اصول و شاخصها، قم، مصباح اندیشه،
1399،ص158.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.