ارکان اساسی تمدن در قرآن
تمدن
مجموعهای از دستاوردهای معنوی و مادی بشری است که در طول تاریخ به وجود آمده و از
عناصر مختلف تشکیل شده و به وسیله ارکان متعددی پایدار و رونقپذیر است؛ چنان که
ابن خلدون، از دانشمندان بزرگ اسلامی، اجتماعی و تعاون، وجود دولت و قانون و نظم
را از ارکان مهم تمدن دانسته است.[1] برخی از ارکان مهم تمدن عبارت
است از:
1. علم
دانش،
مهمترین پایه و اساس تمدن بوده که انسان تلقی و تولید آن را آغاز نموده است.انسان
به طبع مدنی و تمدنآفرین بوده و ترقی و پیشرفت تمدن مرهوم علم اوست؛ از این رو در
لغت لاتین، واژه تمدن متضاد واژه جهل و نادانی و بدویت است. عوامل مادی و معنوی
تمدن بر محور علم استوار است و علم نیز از انسان آغاز شده است. براساس کتب آسمانی
و قرآن کریم،[2] آغاز علم در زمین که مهد تمدنهاست،
به وسیله وحی الهی به اولین انسان بوده است. براساس نص قرآن[3] و دیگر کتب آسمانی،[4] آدم ابوالبشر هم پیامبر است و هم
ریشه انسانها، که علم را از طریق وحی تلقی نموده و به تدریج بسط داده است. علم در
عرصه تمدن از ریشه وحی آغاز میشود. تمام انبیای الهی از آدم، نوح، ابراهیم، موسی،
عیسی، یوسف، داوود، سلیمان، ادریس علیهمالسلام و محمد (ص) دستاوردهای مهم و
زیربنایی به نام علم وحی و علم الهی برای بشریت داشته و به تناسب درک و کشش انسانها
و مقتضای زمان خود، به ترویج انواع علوم در عصر خویش پرداختهاند. در حقیقت یکی از
ابزارهای کاربردی آنها تعلیم بوده است؛ چنان که در سرگذشت ادریس نبی، او را معلم
اول نامیدهاند.[5] «چون او به مردم درس میداد، او
را ادریس نامیدند. او انواع صنایع را به مردم میآموخت.»[6]
قرآن
نیز پیامبران را معلم معرفی نموده است:
«کما ارسلنا فیکم رسولا منکم یتلوا
علیکم آیاتنا و یزکیکم و یعلمکم الکتاب و الحکمه و یعلمکم ما لم تکونوا تعلمون:همان
گونه که فرستادهای از خودتان در میان شما فرستادیم که آیات ما را بر شما میخواند
]و پیروی میکند[ و شما را رشد میدهد ]و پاک میگرداند[ و به شما کتاب ]خدا[ و فرزانگی میآموزد و آنچه را هیچگاه نمیدانستید، به شما یاد میدهد.»
[7]
2. نظم و قانون
نظم
یعنی آراستگی و قرار گرفتن هر چیزی در جای مناسب خود. روشنترین چیزی که در کالبد
هستی تمام موجودات - اعم از جمادات و حیوانات - به وضوح درک میشود، نظم است که
نیازی به برهان ندارد. حال باید دستاورد انبیا در مورد نظم را بررسی کرد. اولین
حرکت انبیا برای ایجاد نظم، وضع قانون است که اساس نظم محسوب میگردد؛ چنان که
قرآن حرکت انبیای الهی را در داشتن قانون مدون و متقن معرفی میکند. وجود قانون در
هر جامعه از ضروریات بقای آن جامعه است. پیامبران نیز مجهز به کاملترین قوانین
مربوط به زمان خود بودهاند:
«و انزلنا معهم الکتاب و المیزان
لیقوم الناس بالقسط»[8]
و
همراه آنان کتاب ]خدا[ و ترازو را فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند.
تمام
پیامبران برای ایجاد نظم اجتماعی، تمام قوانین مربوط به وظایف فردی و اجتماعی را
بیان نمودهاند.
3. امنیت
آنچه
موجب آماده شدن زمینه رشد و شکوفایی تمدن میشود، وجود امنیت، آرامش و کاهش اضطرابهاست.[9] امنیت در سایه حکومت، دولت،
قانون و نظم حاصل میشود. انبیای الهی برای ایجاد امنیت و رفاه و آسایش - که از
ارکان تمدن است - قانون داشتهاند.
کارکرد
انبیا، اجرای فرمانها و قوانین الهی است و دعوت آنها در گرو امنیت امکانپذیر است.
هرج و مرج که به تخریب تمدنها میانجامد، هرگز در برنامه انبیای الهی نبوده است.
پیامبران الهی به اقتضای زمان خود به برقراری حکومت توجه داشته، برای برقراری
امنیت، به دفاع از حریم حکومت و دولت خویش در برابر متجاوزین پرداختهاند؛ در حالی
که پادشاهان که تمام هنرشان جنگ و قتل و غارت بوده، صفحات تاریخ را مملو از ناامنی
کردهاند. قرآن کریم نیز میفرماید:
«ان الملوک اذا دخلوا قریه افسدوها
و جعلوا اعزه اهلها اذله».[10]
به
راستی که شاهان هنگامی که وارد آبادی میشوند، آن را تباه میکنند و عزیزان اهلش
را خوار میگردانند.
نبی
مکرم اسلام نیز بعد از استقرار حکومتش در مدینه، امنیت و زمینههای همکاری و وحدت
را متناسب با اجتماع خود برقرار و برای دفاع از امنیت، حکومت خود را به ارتش دفاعی
مجهز کرد.[11] قرآن درباره حدود، دیات و قصاص[12] و رفتار و سیره پیامبر اعظم (ص)
در مدینه مانند عقد اخوت و انعقاد پیمانهای صلح، دستورالعملهایی دارد که همه
نشان از دستاورد سیاسی و امنیتی دین اسلام و رسول خدا (ص) است که در هیچ حکومتی
نظیر آن نبوده است.[13]
4. تعاون و همکاری (وحدت)
تعاون
و همکاری، نوعی همبستگی است که ابن خلدون از آن به عصبیت تعبیر مینماید. [14] همکاری، همفکری و تعاون، در
سرلوحه دعوت پیامبران بوده است. این عنصر در پیشرفت تمدنها نقش عظیمی را ایفا
کرده است. مدنیت و تمدن در سایه اجتماع و جمعیت پایبند به قانون محقق میشود و
تفرقه از عناصر بدویت است. قرآن نیز به وحدت و یکدلی و اطاعت از حاکمان الهی فرا
میخواند و مردم را از پراکندگی نهی میکند:
«واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا
تفرقوا»[15]
و
همگی بر رشته دین خدا چنگ زده و به راههای متفرق نروید.
5. آزادی
قوانینی
که انبیای الهی اعلام و اجرا کردهاند، زمینه مناسب و امنیت لازم را برای آزادی
انسانها فراهم مینماید. در هیچ یک از اصول و قوانین انبیای الهی، اسارت و بردگی
و سلب آزادی افراد وجود ندارد و آنان اصولاً با اسارت و بردگی و استثمار فکری و
مادی به مبارزه برخاستهاند. انبیای الهی با تعالیم انسانساز خود، مفهوم مناسبی
از آزادی را برای بشریت به ارمغان آوردهاند؛ موسی، ابراهیم، نوح، عیسی علیهم
السلام و محمد (ص) همه برای تحقق آزادی انسان از یوغ طغیان و بردگی تلاش نمودهاند.
آزادی در ادیان الهی تضمین کننده بقای اصول و ارزشهای انسانی و نظم اجتماعی است.
دانشمندان غربی بعد از مطالعه تعالیم اسلامی به این حقیقت اعتراف کردهاند که:
بعد
از سیاحت در شرق و آشنایی با دین اسلام و کتاب آسمانی مسلمانان به این نتیجه
رسیدیم که باید برخی از عقاید خود را عوض کنیم؛ زیرا افکار و خیالات ما راجع به
مدنیت و مساوات مطلقه، بسیار سست و بیبنیاد است... زمانی فرا میرسد که مقدرات
غرب در دست شرق خواهد شد.[16]
دین
اسلام و تعالیم انبیای الهی با برخورداری از اصول محکمی چون عدالت و برادری و
مساوات، تضمین کننده آزادی مقبول و معقول است؛ در حالی که آزادی ارائه شده در غرب
که بر پایه الحاد بنیان شده، بوالهوسی و عیاشی و افسارگسیختگی و خوشگذرانی و محو
کرامت زن و انسان و از بین بردن عزت نفس و آزادی را بر بشریت تحمیل نموده است. این
در حالی است که قوانین موضوعه در اسلام، مدنیت را به انسان تعلیم میدهد.[17]
6. اقتصاد
بدون
داشتن پول و قدرت اقتصادی، تمدن ساخته نمیشود. تمدن دستاورد دوران رونق و شکوفایی
اقتصادی است. در نتیجه امنیت است که کنجکاوی و احتیاج به ابداع و اختراع به کار میافتد
و باب علم و معرفت به روی بشر گشوده خواهد شد و همه وسایل و ابزار توسعه تمدنی و
فرهنگی پدید خواهد آمد.[18]
عناصری
از تمدن به عنوان اجزای اصلی و پایههای حیات و استقرار تمدن شناخته شدهاند. حلبی
چهار عنصر یا رکن اساسی تمدن را این گونه معرفی میکند:
1.
پیشبینی و احتیاط در مورد اقتصادی؛
2.
پیدا شدن سازمان سیاسی؛
3.
پیدایش سنتهای اخلاقی و سلوکی؛
4.
جهد و کوشش در راه معرفت و بسط هنر.[19]
اکنون
که ارکان تمدن و اراده انسان به عنوان عامل اصلی در تمدنسازی بازشناخته شدند،
باید ببینیم پیامبران الهی به مثابه عامل انسانی چه نقش و تأثیری در تمدنسازی بشر
داشتهاند؟
[1]. ابن خلدون، مقدمه، صص 218-217.
[2]. بقره 2: 31؛ علق 96: 5.
[3]. آل عمران 3: 23.
[4]. کتاب مقدس، انجیل برنابا، 82 و 272.
[5]. مجلسی، بحارالانوار، ج 12-11، صص 284-270.
[6]. عمادزاده، تاریخ انبیا، ص 185.
[7]. بقره 2: 151.
[8]. حدید 57: 25؛ مائده 5: 42؛ حجرات 49: 9.
[9]. حجازی، نقش پیامبران در تمدن انسان، ص 21؛
ولایتی، پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران، ج 1، ص 33.
[10]. نمل 27: 34.
[11]. ابن هشام، سیرة النبویه، ج 1، ص 41 و 255.
[12]. بقره 2: 179-178 و 194.
[13]. برای آشنایی با نقش مخرب پادشاهان به عنوان
عوامل عدم پویایی تمدن بنگرید به: دورانت، تاریخ تمدن، ج 1، صص 440-354؛ گیبون،
انحطاط تمدن روم، صص 409-556 و 676.
[14]. ابن خلدون، مقدمه، ج 1، ص 301.
[15]. آل عمران 3: 103 و 112.
[16]. گوستاو، تمدن اسلام و غرب، ص 7.
[17]. مهاجر، تمدن اسلام، صص 85-84.
[18]. دورانت، تاریخ تمدن، ج 1، ص 3.
[19]. همان، ج 1، ص 3؛ حلبی، تاریخ تمدن اسلام، ص
18.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.