امنیت تمدنی در
اندیشه ابن خلدون
تعریف امنیت
تمدنی
امنیت، از بنیادیترین
مفاهیم علوم سیاسی و مطالعات اجتماعی است که با دگرگونی ماهیت تهدیدها، از مرزهای
تنگ نظامی و سیاسی فراتر رفته و دامنهای هویتی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی یافته
است. در نگاههای سنتی، امنیت بیشتر به معنای نبود تهدید علیه هستی و ارزشهای بنیادین
یک جامعه فهم میشد؛ چنانکه باری بوزان آن را حالتی میداند که در آن جامعه
بتواند در برابر تهدیدهای اساسی، هویت، استقلال و ارزشهای خود را پاس دارد.[1] در برخی
دیگر از دیدگاهها نیز امنیت نه صرفاً نبود تهدید، بلکه فراهمبودن شرایطی برای
تداوم، رشد و دستیابی جامعه به اهداف بنیادینش تلقی شده است.[2] از این
منظر، امنیت مفهومی ایجابی است که افزون بر حراست از هستی، بر بسترسازی برای پایداری
و تعالی جامعه نیز پای میفشارد.
تمدن نیز مفهومی
چندلایه است که به نظامها، ساختارها، نهادها و دستاوردهای مادی و معنوی اطلاق میشود
که در دامان فرهنگی پدید آمده و شیوه زندگی اجتماعی انسان را سامان میدهد. ابنخلدون
تمدن را در چارچوب «عمران» تحلیل میکند و آن را مرحلهای از حیات اجتماعی بشر میداند
که از همکاری آدمیان، پیدایش اجتماع، تقسیم کار، گسترش معیشت و برپایی ساختارهای سیاسی
و اجتماعی سر برمیآورد. از این دیدگاه، تمدن تنها مجموعهای از مظاهر مادی نیست،
بلکه شبکهای بههمپیوسته از روابط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است که
تداوم زندگی جمعی انسان را ممکن میسازد.[3]
بر پایه پیوند
مفهومی امنیت و تمدن، «امنیت تمدنی» را میتوان توانایی یک نظام تمدنی در حفظ،
تداوم و بازتولید بنیانهای هویتی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خود در برابر
عوامل تهدیدکننده تعریف کرد. بدینسان، امنیت تمدنی صرفاً به بقای فیزیکی یک تمدن
نظر ندارد، بلکه ناظر به پاسداشت عناصر بنیادینی است که به تمدن هویت، انسجام و نیروی
ماندگاری میبخشند. از این رو، یک تمدن زمانی از امنیت برخوردار است که بتواند ضمن
حفظ نظم درونی، ارزشها و مؤلفههای هویتی خود را بازتولید کند، ظرفیتهای دروناش
را بپروراند و در برابر عواملی که به ضعف، اختلال یا زوالش میانجامند، ایستادگی
ورزد.
ابعاد امنیت تمدنی
در این چارچوب،
امنیت تمدنی دو بعد بنیادین دارد: نخست، بُعد ایجابی که به عوامل زاینده، تقویتکننده
و پایدارساز تمدن اشاره دارد؛ همچون انسجام اجتماعی، نظم سیاسی، عدالت، پویایی
اقتصادی، تولید دانش و توان بازتولید فرهنگی. دوم، بُعد سلبی که ناظر به عواملی
است که بنیانهای تمدنی را میفرسایند، انسجام اجتماعی را کاهش میدهند، اقتدار سیاسی
را سست میکنند و روند تداوم تمدن را دچار اختلال میسازند. از این منظر، مطالعه
امنیت تمدنی نیازمند شناخت همزمان عوامل بقا و عوامل زوال تمدن است.[4]
با این تعریف،
هرچند ابنخلدون اصطلاح «امنیت تمدنی» را به کار نبرده، اما بخش بزرگی از مباحثش
در مقدمه به تبیین سازوکارهای حفظ و فروپاشی جوامع و تمدنها اختصاص دارد. مفاهیمی
چون عصبیت، عمران، دولت، عدالت، اقتصاد، رفاه، تجمل، ظلم و انحطاط در اندیشه او
نقشی تعیینکننده در توضیح تداوم یا فروپاشی نظام تمدنی دارند. بر این اساس، امنیت
تمدنی در اندیشه ابنخلدون را میتوان از خلال تحلیل روابط میان این مفاهیم بازسازی
کرد؛ بدینگونه که عصبیت بهعنوان نیروی انسجامبخش، دولت بهعنوان نهاد ساماندهنده
قدرت، عدالت بهعنوان شرط پایداری عمران، و اقتصاد بهعنوان پایه آبادانی و مقاومت
در برابر عوامل زوال، عناصر اصلی این الگوی مفهومی را شکل میدهند. از این رو، در
پژوهش حاضر، امنیت تمدنی بهعنوان چارچوبی تحلیلی برای بازخوانی و ساماندهی مفاهیم
بنیادین ابنخلدون در مقدمه به کار گرفته میشود. [5]
مؤلفههای مولد
امنیت تمدنی
کاوش در مقدمه
نشان میدهد که ابنخلدون، هرچند واژه «امنیت تمدنی» را به کار نبرده، اما در
چارچوب نظریه عمران، منظومهای از عوامل را تبیین میکند که شکلگیری، تداوم و
شکوفایی تمدن را تضمین میکنند. این عوامل در نوشتارحاضر با رویکرد بازسازی نظری،
در قالب «مؤلفههای مولد امنیت تمدنی» سامان یافتهاند. بررسی منطق حیات تمدنی در
مقدمه نشان میدهد که این مؤلفهها ساختاری دوگانه دارند: بخشی به عناصر هویتی،
ارزشی، معرفتی و اجتماعی مربوط میشوند که نقشی زیرساختی در ایجاد انسجام و پویایی
تمدن ایفا میکنند و از آنها با عنوان «مؤلفههای نرمافزاری» یاد میشود. بخش دیگر
ناظر به ساختارها، نهادها و ظرفیتهای عینی تمدن است که بستر تحقق و تداوم عمران
را فراهم میآورند و «مؤلفههای سختافزاری» الگوی امنیت تمدنی را تشکیل میدهند.[6] تداوم
امنیت تمدنی در اندیشه ابنخلدون، حاصل تعامل و همافزایی این دو دسته از مؤلفههاست.
1. بررسی مقدمه نشان میدهد که بخش چشمگیری
از عوامل مولد امنیت تمدنی در اندیشه ابنخلدون، ماهیتی نرمافزاری دارند. [7]مقصود از
مؤلفههای نرمافزاری، مجموعه عناصر هویتی، ارزشی، معرفتی و اجتماعی است که پیش از
شکلگیری ساختارهای سیاسی و اقتصادی، زمینه انسجام، اقتدار و پایداری عمران را
فراهم میآورند. مهمترین این مؤلفهها عبارتاند از: اجتماع و تعاون، عصبیت، دین،
عدالت، قانونگرایی، بصیرت و مردمیبودن حکومت[8]
نخستین
مؤلفه،اجتماع، تعاون و تقسیم کار است. ابنخلدون حیات اجتماعی را مقتضای طبیعت آدمی
میداند و تأکید میکند که هیچکس به تنهایی توان تأمین نیازهای زندگی و دفاع از
خود را ندارد. به باور او، تقسیم کار، افزایش تولید، تأمین معاش و پیدایش عمران،
همه پیامد همکاری اجتماعیاند. از این رو، تعاون در نگاه ابنخلدون نخستین بنیاد
امنیت تمدنی است. [9]
دومین مؤلفه،عصبیت
و همبستگی اجتماعی است. عصبیت در اندیشه ابنخلدون مهمترین نیروی انسجامبخش
جامعه و سرچشمه اقتدار سیاسی است. او تشکیل دولت، گسترش قلمرو و دفاع از جامعه را
وابسته به وجود عصبیت میداند. عصبیت به معنای همبستگی، مسئولیتپذیری جمعی و آمادگی
همگانی برای پشتیبانی از جامعه است و بزرگترین سرمایه نرمافزاری امنیت تمدنی به
شمار میرود. [10]
سومین مؤلفه، دین
و شریعت است. ابنخلدون دین را نیرویی تمدنساز معرفی میکند که با ایجاد وحدت
کلمه، تقویت عصبیت و کاستن از کشمکشهای اجتماعی، زمینه اقتدار دولت را فراهم میآورد.
آنگاه که مردم پیرامون حق گرد آیند، اختلافها کاهش مییابد و همکاری نیرو میگیرد.
دین در اندیشه او یکی از ارکان اساسی تولید امنیت تمدنی است. [11]
چهارمین
مؤلفه،عدالت است. ابنخلدون عدالت را شرط اساسی بقای دولت و تداوم عمران میداند.
ظلم به ویرانی عمران، کاهش انگیزه تولید و فروپاشی دولت میانجامد، در حالی که
عدالت اعتماد عمومی را تقویت میکند و زمینه شکوفایی تمدن را فراهم میسازد. [12]
پنجمین مؤلفه، قانونگرایی
و حاکمیت قواعد اجتماعی است. ابنخلدون بر این باور است که نظم اجتماعی زمانی پایدار
میماند که روابط افراد بر پایه قانون سامان یابد. دولتها با وضع مقررات، امنیت
اجتماعی را برقرار میکنند و از هرجومرج جلوگیری میورزند. [13]
ششمین مؤلفه، بصیرت
و قدرت تشخیص حق از باطل است. ابنخلدون بصیرت را «شهابی» میداند که اهریمن باطل
را نابود میسازد و معتقد است تنها با نیروی دانش و بصیرت میتوان راه درست را از
نادرست بازشناخت. در مقابل، تقلید کورکورانه را از عوامل انحراف جوامع برمیشمارد.
بصیرت نوعی قدرت نرم تمدنی است که جامعه را در برابر تهدیدهای معرفتی مصون میدارد. [14]
هفتمین مؤلفه، مردمیبودن
حکومت و اعتماد عمومی است. ابنخلدون معتقد است دوام حکومت تنها با زور ممکن نیست،
بلکه نیازمند رضایت و همراهی مردم است. حکومتی که بر خشونت تکیه کند، روحیه تعاون
را از میان میبرد. مردمیبودن حکومت، سرمایهای نرمافزاری برای حفظ مشروعیت و
تولید امنیت تمدنی است. [15]
2.
ابنخلدون برای استمرار امنیت تمدنی، پنج مؤلفه سختافزاری قائل است:
الف- دولت و حکمرانی: نهاد نظمبخش جامعه که
بدون آن عمران پایدار نمیماند. رابطه دولت و عمران را به «صورت و ماده» تشبیه میکند. [16]
ب- اقتصاد و رفاه: زیربنای مادی تمدن؛
رونق تولید، تجارت و گردش ثروت، قدرت دولت و پایداری تمدن را تضمین میکند. [17]
ج-عمران و آبادانی: شاخص عینی حیات تمدنی؛
توسعه شهرها، بازارها و جمعیت نشانه اقتدار تمدن است. [18]
د-علوم، صنایع و مهارتها: محصول بلوغ
عمران و عامل ارتقای توان تولید و فناوری [19]
ه- قدرت دفاعی: ابزار صیانت از قلمرو و
دستاوردهای عمران [20]
این مؤلفهها
زنجیرهای بههمپیوسته دارند: دولت → اقتصاد → عمران → علوم و صنایع → قدرت دفاعی
منابع
1. بوزان، باری (1389).مردم، دولتها و هراس ،
تهران، پژوهشكده مطالعات راهبردي،ص33.
2. افتخاری، اصغر(1391). تهدید نرم: رویکرد اسلامی، تهران،
پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وازارت علوم و تحقیقات و فناوری،ص23-22.
3. ابن خلدون،
عبدالرحمن(1359).
مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، پایگاه ترجمه و نشرکتاب،ج1،ص183.
4. همان،ص79.
5. همان، ص131-129.
6. همان،ص 303-299.
7. همان،ص 410 و 347.
8. همان، ص320-309.
9. همان، ص131-129.
10. پوریانی، محمدحسین(1378).
«اندیشه اجتماعی ابن خلدون»، پژوهش های مدیریت راهبردی»، ش۱۷ و ۱۸،
ص 74.
11. ابن خلدون، عبدالرحمن(1359). مقدمه ابن
خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، پایگاه ترجمه و نشرکتاب،ج1،ص318-315.
12. همان،ج2،ص 374-369.
13. همان،ج1،ص 240.
14. همان، ص3.
15. همان،ص236.
16. الطالبي، محمد
(1391)، ابن خلدون و تاريخ، ترجمه محسن حسني و سپيده رهانجام، تهران، پژوهشكده
تاريخ اسلام، ص82-81. اخوان کاظمی، بهرام (1379). «نظریات عدالت در اندیشه سیاسی
ابن خلدون»،س48، ش، تیر، ص9 73 و 51.
17. ابن خلدون، عبدالرحمن(1359). مقدمه ابن
خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، پایگاه ترجمه و نشرکتاب،ج2، ص716-712.
18. همان،ص744-712.
19. لاكوست، ايو(1386).جهان
بيني ابن خلدون، ترجمه مظفّر مهدوي، تهران، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه
تهران،ص161.
20. ابن خلدون، عبدالرحمن(1359). مقدمه ابن
خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، پایگاه ترجمه و نشرکتاب،ج1،ص236-235.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.