اخلاق و تمدن نوین اسلامی
اخلاق ملکات روحی و صفات
باطنی انسان است و البته نیز، اعمال و رفتاری را که از این خلقیات و سکنات برمی
خیزد، اخلاق نام گذارند و گاهی هم،تنها رفتار پسندیده و اعمال ستوده را اخلاق نام
می نهند از این رو،اخلاق صفات نفسانی
پایداری است که افعال انسانی بدون نیاز به تامل صادر می شود ولی برخی اخلاق را به هرگونه صفات
نفسانی انسان اطلاق کرد که موجب پیدایش کار خوب یا بد می شود چه پایدار باشد و چه
غیرپایدار در حالی که برخی دیگر، اخلاق را شامل صفات پایداری می دانند که در نفس رسوخ کرده است لذا
اخلاق دربردارنده فضلیت ها و فضائل و نه
رذیلت ها و رذایل اخلاقی می گردد به بیان دیگر،اخلاق یعنی:"حلم و بردباری،
صبر و مقاومت، صدق و صفا، شجاعت و فداکاری، طهارت و پاکدامنی و دوری از تکبّر و تَفَرعُن" از
این رو،اهمیت
اخلاق در اسلام به مثابه فضائل در آن حد است که پیامبر اکرم(ص) فرمود:"إنّما بعثت لأتمّم
مكارم الأخلاق: من از آن جهت برانگيخته شدم كه مكرمت ها (شرافت ها) ى اخلاقى را
كامل و تمام كنم."اما مراد ما از اخلاق، همه صفات انسانی است که چون انسان را
به کمال و بر اثر آن، جامعه رشد می کند و متعالی می شود، پسندیده است.[1]
آمریکایی ها با
کاربست ریسک پذیری، رشد کرده اند.ژاپنی ها با کار و تلاش مستمر و بی وقفه، شناخته
شده اند.آلمانی ها، نظم را سرلوحه زندگی خود قرار داده اند.یهودی ها به فعالیت در
علم،ثروت و سلاح،ایرانی ها به مقاومت در برابر استکبار و سوئیسی ها به حلم و
بردباری و ...شهرت یافته اند. شجاعت،تلاش،نظم،علم،صبر و ... اخلاقیاتی است که
کشوری و ملتی را قدرتمند و تأثیرگذار می سازد.صفات برجسته در دولت،جامعه،فرد و یا
سازمانی باشد،به آن ها هژمونی می بخشد به آن علت که اعتبار آن ها را افزایش می دهد
در این صورت،حرف،نگاه و عقیده شان برو پیدا می کند.توسعه در غرب به دلیل اخلاقیاتی
است که آن را بالا کشیده مانند احترامی که به کرامت انسانی قائل است و دارای
اخلاقیاتی است که آن را ذلیل کرده است مانند تهی دیدن انسان از معنویت و عدم پاسخ
گویی به این بعد از نیاز مسلم انسانی این همانی است که به اخلاق توسعه مشهور است
در واقع،اخلاق توسعه به مجموعه ایی از گرایش ها، باورها و ارزش های
اطلاق می شود که امکان توسعه را فراهم می کند."اخلاق توسعه با مجهز شدن یک
ملت به ویژگی های فرهنگی آغاز می شود و با ویژگی های سیاسی به پیش می رود و در سطح
اقتصادی متبلور می شود و در نهایت جامعه ای را می سازد که برای آینده و تک تک
اعضایش برنامه ای خاص دارد." اخلاق توسعه در این صورت به اخلاق حرفه ایی تبدیل می
شود. اخلاق حرفهاي، مجموعه ایی از از باورها و استانداردهای رفتاری
در زندگي انسانی است كه گفتار، رفتار و كردار آدمي را شکل می دهد. بنابراین،اگر اخلاق را به عنوان اساسی
ترین اصل در توسعه همه جانبه یا پایدار بشناسیم، تنها اخلاقی که میتواند انسان را
به سعادت رهنمون سازد اخلاق مبتنی بر دینی است که مردم از آن بهره مندند.[2]
خداوند در قرآن کریم ایمان و
تقوا را موجب گشودن برکات آسمان و زمین بر مؤمنان و متقیان و طلب آمرزش را باعث
فرستادن پی در پی باران های پربرکت(نعمت پایدار) آسمانی و نزاع را موجد سستی و از
بین رفتن قدرت دانسته است. هرگاه ایمان،تقوا،آمرزش و صلح به مثابه اصول اخلاقی
فراهم باشد،عمران،آبادی،رفاه،آسایش،سعادت و شکوت به دست می آید و این ویژگی ها در
تمدن نبوی و علوی بیشتر و در تمدن عباسی و صفوی کمتر ظهور یافت که تمدنی اصیل و
بدیل را ساخت.علم دوستی و علم گرایی به مثابه یکی از از چندین صفت اخلاقی برجسته
ایی است که این تمدن ها را ساخته است.در تمدن نوین اسلامی نیز، همه صفات پسندیده
اخلاقی،نقش سازنده دارند مشروط به این که باورهای مردم مانند باور به اسلام،انقلاب
و ایران عوض شود لذا وظیفه مردم، غیر از برگزاری جشن برای پیامبر اکرم(ص) چون
پیامبر روح تازه ای به محیط و پیرامون بدمد تا فضای و راه جدیدی برای تحقق تمدنی
نو فراهم شود. به هر روی، ایرانیان و مسلمانان دیگر، در تحقق بخشی به تمدن نوین، به یک تلاش مجاهدانه و
مجدّانه نیاز دارند.دستیابی به تمدن نوین اسلامی
نیازمند اخلاق علمی است که طی آن بتون به قلّههای رفیع یا مرجعیت علمی رسید در
واقع، به جهاد علمی نیاز است. در پرتو جهاد علمی پیشرفت حاصل می شود زیرا جهاد
علمی، نشاط آفرین است و کسالت را می زداید.روحیه طراحی و برنامه ریزی، میل و گرایش
به هدف گذاری،پرهیز از شتاب زدگی و تعجیل،دوری جستن از تقلید غربی و ...بخش دیگری
از اخلاق تمدنی است. اختراع، صنعت، سیاست، اقتصاد، اقتدار،اعتبار،تبلیغ و...بخش
ابزاری تمدن سازی اسلامی را تشکیل می دهد که تنها با گنجاندن این ابزارهای به
مثابه اخلاقیات تمدنی قابل حصول است. باید توجه داشته باشیم که "ما از علم
ترویج می كنیم، از صنعت ترویج می كنیم، از اختراع و نوآوری ترویج می كنیم، هر
مبتكری و هر ابتكاری را با احترامِ تمام بر روی چشم می نشانیم، این به جای خود
محفوظ ...اصل قضیه، درست كردن سبك زندگی است.[3]
اخلاق
یکی از دال های بیانیه است به گونه ایی که از یک سو، از رابطه آن با قدرت نرم
جمهوری اسلامی و از سوی دیگر، از تحقق تمدن نوین اسلامی سخن به میان آورده است:
اخلاق به مفهوم کلی در کنار آزادی، معنویت،عقلانیت،استقلال و ... از شعارها و ارزش
های جهانی انقلاب اسلامی است که با گذشت زمان کهنه نشده و نیز، هرگز نمی توان برای
نیل به آینده ایی درخشان، از آن چشم پوشید.در حقیقت، رویکرد
اخلاقی جمهوری اسلامی، دل های مستعد و نورانی به ویژه جوانان را مجذوب می کند و
فضا را به سود دین، دگرگون می سازد، مجاهدت ها را در میدان های سخت، شدیدتر می کند
و همه را با احساس وظیفه به دین و کشور،تا آخر در صحنه های اصلی انقلاب اسلامی
نگاه می دارد و حوادث بی نظیری چون دفاع مقدس، اعتکاف جوانان،اردوهای جهادی و
پیاده روی اربعین می آفریند و چنانچه اخلاق با دین و معنویت بیامیزد،نگاه
انقلابی،روحیه انقلابی و عمل جهادی خلق می کند.به دیگر بیان،اخلاق به معنی رعایت
فضیلتهایی چون خیرخواهی،گذشت،کمک به نیازمند، راستگویی، شجاعت، تواضع، اعتمادبهنفس
و... در کنار ارزش های دینی از قبیل: اخلاص، ایثار، توکّل و ایمان...قادر است تا
قله های رفیع سربلندی را فتح کند زیرا:اخلاق، جهتدهنده حرکت ها و فعّالیّت های فردی و
اجتماعی در نیل به هدف های والایی چون تمدن نوین اسلامی است.به برکت انقلاب
اسلامی،اخلاق در جامعه ایران رشد کرده و برکات زیادی را به ارمغان آورده و بیشتر
از آن را به ارمغان خواهد آورد.کم رنگی اخلاق در جامعه پیشروی انقلاب اسلامی،سرعت
آن را در درانداختن جامعه تمدنی کند می کند و طوفانی ویرانگر از فساد علیه مشروعیت
نظام رقم می زند لذا لازم است در کنار دستگاهی کارآمد با نگاهی تیزبین برای نظارت
مستمر بر افراد و دستگاه ها اخلاق را به مثابه بیدار کردن وجدان ها خفته به کار
گرفت تا اخلاق چونان صدر اسلام و پس از آن به عامل بالابرنده قدرت نرم و تمدن سازی
به کار آید.[4]
منابع
1.درخشه،
جلال (1391)."نسبت اخلاق و سیاست از دیدگاه امام علی (ع)،" فصلنامه سیاست، پاییز،دوره 42، شماره3، ص39.
2.اکبری، مجید و امین،
فاطمه (1389)." نسبت اخلاق و سیاست در اندیشه ارسطو،"فصلنامه فلسفه و کلام اسلامی آینه معرفت، پاییز،
شماره 21، ص83.
3.خمینی،روح
الله(1372). اخلاق كارگزاران، قم، دفتر انتشارات اسلامي،ص59.
4.خامنه
ای،سیدعلی(1397). بیانیه گام دوم انقلاب،" 22 بهمن.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.