اخلاق و تمدن در قرآن
اخلاق از مهمترین عوامل شکلگیری و شکوفایی
تمدن اسلامی است. خداوند پیامبرش را به داشتن اخلاق عظیم ستوده و بیشترین قسمهای
متوالی قرآن (سوره شمس) به اصلیترین کارکرد اخلاق یعنی «تزکیه نفس» مربوط است؛
آرمانی که از اهداف بعثت انبیا اعلام شده است.
سخن گفتن از اخلاق آسان و برای گوینده وجاهتآور
است، اما بسیاری در عمل به گفتههای خود همت نمیکنند. خداوند چنین رویهای را نکوهش
کرده و آن را موجب خشم الهی میداند و دعوت به نیکی همراه با عمل نکردن به آن را
نشانه بیخردی میشمارد.
دستورات اخلاقی قرآن به مسلمانان
در حوزه حق و عدالت
- حق را با باطل نیالایند و حق را پنهان
نکنند
- در برابر سخن حق مطیع باشند و گردنکشی
نکنند
- در قصاص به مثل تجاوز بسنده کنند و از
حد نگذرند؛ هرچند صبر و بخشش بهتر است و اجرش با خداست
- در استفاده از نعمتهای پاک از حق
تجاوز نکنند و آن را بر خود حرام نکنند
در حوزه انفاق و صدقه
- صدقه را با منت باطل نکنند و از اموال
باکیفیت انفاق کنند
- از مال نامرغوبی که خودشان به گرفتنش
رغبت ندارند ندهند
- از ترس فقر انفاق را ترک نکنند؛ این
ترس وسوسه شیطان است
- صدقه علنی خوب است (تشویق دیگران) اما
پنهان بهتر و موجب آمرزش گناهان است
- اگر توان انفاق ندارند، با گفتار نیکو
از آن دریغ نکنند
- به وقت فقر، نداری خود را پنهان کنند و
دست سوال به سوی دیگران دراز نکنند
در حوزه قرض و بدهی
- در پس گرفتن بدهی حال بدهکار را مراعات
کنند و تا وقت گشایش صبر کنند
- اگر توان گذشت دارند از طلب خود بگذرند
که بهتر است
در حوزه روابط اجتماعی
- یکدیگر را به سخره نگیرند (کاری
جاهلانه)؛ چه بسا طرف مقابل بهتر باشد
- عیبجویی نکنند و با القاب زشت یکدیگر
را نخوانند
- از گمان بد بپرهیزند؛ برخی گمانها
گناه است
- در امور پنهان مردم تجسس نکنند
- غیبت نکنند که مانند خوردن گوشت برادر
مرده است
- به پیامبر (ص) درود و سلام بفرستند
- به سلام و تحیت، بهتر یا لااقل به مثل
آن پاسخ دهند
- از نجوا و سخن سری پرهیز کنند مگر در
صدقه، امر معروف یا اصلاح بین مردم
- ابتدای کلامشان سلام باشد
- از متصف شدن به زودباوری نرنجند
- با خویشاوندان و برادران ایمانی بپیوندند
و بدی را با نیکی پاسخ دهند تا دشمنی به دوستی تبدیل شود
- اگر مالی برای سائل ندارند با سخن نیکو
او را برانند
- در رساندن پیام دین به متکبر نرمی به
خرج دهند و در مجادله با پیروان ادیان دیگر شیوه نیکو برگزینند
در حوزه والدین
- پس از بندگی خدا و شکر نعمتهایش، به
والدین (ولی نعمت دوم) احسان کنند
- اگر به پیری و ناتوانی رسیدند، کلمهای
که رنجیدهشان کند نگویند، پرخاش نکنند و آنان را نرانند
- با ایشان به اکرام سخن گویند و بال
تواضع بگسترانند
در حوزه زندگی زناشویی
- وقتی به همسر علاقه ندارند، به امید
مهریه سخت نگیرند و بهانهجویی نکنند
- با وجود کراهت، معاشرت نیکو کنند؛ امید
است خدا در صبر بر مکروه خیر بسیاری قرار دهد
- اگر به جدایی کشید، در مسکن و نفقه سخت
نگیرند تا همسر مجبور به کوتاه آمدن از حقش نشود
در حوزه رفتار فردی
- خود را با بیتوجهی به بهداشت، نزاع یا
ورزشهای خطرناک در معرض هلاک قرار ندهند
- برای برآوردن نیازهای معیشتی و جنسی از
راههای مشروع مانند کسب حلال و خواستگاری وارد شوند
- نام خدا را هدف سوگندهای خود نکنند تا
از حقوق مردم برائت جویند
- در استعمال لغات مراقب برداشت سوء
باشند و ادب را رعایت کنند
- به هنگام غضب خشم خود را فرو برند و از
ستم مردم عفو کنند
- تندخو و سختدل نباشند
- خودستایی نکنند؛ تزکیه لطف و رحمت
خداست نه نتیجه عملکرد آنان
- به آنچه خدا به دیگران داده و تغییرش
ممکن نیست آرزوی بینتیجه نکنند
- برای جلب منفعت مادی دیگران را به بددینی
متهم نکنند
- داعیان خدا را از خود نرانند
- در بیماری و مشکلات، جانب ادب را در
دعا رعایت کنند
- هنگام خواندن قرآن یا احساس وسوسه شیطان،
به خدا پناه ببرند
- هنگام شنیدن کلام خدا گوش دهند و خاموش
شوند
- در نقل شایعات محتاط باشند و متعرض
آبروی دیگران نشوند
- از کار لغو و بیهوده اعراض کنند و راه
نابخردان را نروند
- متکبرانه روی از مردم برنگردانند و با
ناز و غرور راه نروند؛ میانه قدم بردارند و صدایشان آهسته باشد
- اگر نادانی بیسلام سخن آغاز کرد، سلام
گویند
- دعوت مهمانی را بپذیرند و پس از پذیرایی
درنگ را طولانی نکنند
- در مواجهه با زنان نامحرم حریم را نگه
دارند
- از بیرون خانه صاحبش را ندا ندهند؛ صبر
کنند تا او به درب بیاید
- در پذیرایی از مهمان گشادهدست باشند و
در مجالس به وقت تنگی جا همکاری کنند
- به امید عفو و رحمت خدا از ستم دیگران
چشمپوشی کنند
- بر گفتههای مخالفان صبر کنند و به شیوهای
پسندیده فاصله گیرند
- برای صبر بر مشکلات از خدا استعانت
بطلبند
- عفو و گذشت پیشه کنند و از نادانان رخ
برتابند
- از ستم منکران قیامت درگذرند
- برای جذب متمول متکبر، مؤمن فقیر را
نرنجانند
- یتیم را خوار نکنند و سائل را نرانند
- پاکیزه باشند و از پلیدی دوری کنند
- بر احسان خود منت نگذارند و آن را بزرگ
نشمارند
- در اصلاح و آشتی بین افراد قهرکرده
بکوشند
- به غیر خانه خود، تا انس و اجازه
نداشته باشند وارد نشوند
این آموزهها نشان میدهد که اخلاق در قرآن نه
فقط یک فضیلت فردی، بلکه زیربنای روابط اجتماعی، خانوادگی و در نهایت بنیان تمدن
اسلامی است.
منابع
احزاب:56- 53
احقاف:15
اسراء:23-28 -
24- 37
اعراف:204- 128-199
انبیا: 83
انعام:151- 52-54
انفال:1
آل عمران:134- 159
بقره: 129- 151-44- 42- 206- 190- 194- 206- 264-
267- 280-67- 83- 262- 263- 219- 271- 268- 273- 195-224- 104
تغابن: 14
توبه: 61
جاثیه: 14
جمعه:2
حجرات:11- 2
حجرت"12-5-4
ذاریات: 26
رعد: 22-21
صف:3-2
ضحی:10-9
طلاق:6
طه: 44
عبس: 10-2
عنکبوت:8- 46
فرقان: 67
فصلت:٣٥-34- 36
قصص:54- 55
قلم:4
لقمان:15- 19-18
مائده:87
مجادله: 9-11
مدثر: 6-4
مزمل:14
مؤمونون: 96
نجم:32
نحل: 126- 125- 98- 127
نساء:36- 86- 19- 49- 32- 94-114
نور: 15-28-27
همزه:1
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.