اخلاق
و تمدن
بین اخلاق و تمدن،
پیوند وثیقی هست. بسیاری از اندیشمندان و فیلسوفان، اخلاق را عنصر کلیدی در تمدن
قلمداد کردهاند.[1]
یک جامعه و یک تمدن هنگامی میتواند به حیات
سعادتمند خود ادامه دهد که ارزشهای اخلاقی بر آن حاکم باشد.[2] برخی محققان، تمدن را به معنای استقرار نظم
اجتماعی میدانند.[3] اگر این حقیقت را بپذیریم که نظام احسن الهی در
پرتو نظم و عدل سازمانیافته است، این را نیز باید بدانیم که بدون ارزشهای اخلاقی
نظم اجتماعی و سیاسی شکل نمیگیرد؛ زیرا اگر اخلاق از جامعهای رخت بربندد، ضد
ارزشها رواج مییابد و نظم اجتماعی از هم میپاشد؛ ولی برعکس، اگر ارزشهای
اخلاقی حاکم باشد، جامعه اصلاح میشود و با اصلاح جامعه، نظم هم تحقق مییابد.
یکی از شاخصهای اخلاقی مهم در تمدنسازی نیکی در روابط
انسانی است. رفتار و یا گفتار نیک:"وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا
اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ
وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا
الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ:
و [یاد کنید] زمانی که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که
جز خدا را نپرستید، و به پدر و مادر و خویشان ویتیمان ومستمندان نیکی کنید، و با
مردم با خوش زبانی سخن گویید، و نماز را بر پا دارید، و زکات بپردازید، سپس همه
شما جز اندکی [از پیمان خدا] روی گردانیدید؛ و شما [به طور عادت] روی گردان هستید."[4]
و "مَنْ ذَا الَّذِي
يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً ۚ
وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ: کیست آنکه به خدا وام نیکو دهد، تا آن را برایش چندین برابر
بیفزاید؟ و خداست که [روزی را] تنگ می گیرد و وسعت می دهد؛ و [همه شما برای دریافت
پاداش] به سوی او بازگردانده می شوید."[5]زمانی بدل به یک امر تمدنی شده و امواج نیکی را در جامعه در
سطوح کلان اجتماعی باعث میشود که هر کار نیک، کار نیک دیگری را در پی داشته باشد
و بلکه فراتر از آن، هر امر نیکی، نیکی بیشتر و بهتری را به دنبال داشته باشد:"وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ
رُدُّوهَا ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا: و هنگامی که به شما درود گویند، شما درودی نیکوتر از آن، یا همانندش
را پاسخ دهید؛ یقیناً خدا همواره بر همه چیز حسابرس است."[6]اگر این قاعده در یک جامعه به لحاظ فرهنگی نهادینه بشود،
کمترین، خُردترین و کوچکترین امر نیکی، موجب و موجِد بیشترین، کلانترین و بهترین
عمل نیک در جامعه خواهد بود و این سلسله تا بینهایت ادامه پیدا خواهد کرد و هر
واکنش احسنی خود مستحق رفتاری بهتر و بیشتر به جهت نیکی خواهد بود و این روند رو
به رشد هیچگاه پایانی نخواهد داشت و پرواضح است که تمدن انسانی در سطوح بینهایتها
رخ مینمایند. فرایند تمدنی چیزی جز این نیست که سطوح کلان اجتماعی مدام در حال
زایش نیکیها و تزریق و توسعۀ آن در نهادهای اجتماعی و انسانی باشد. این قاعده
اخلاقی در قرآن مبنی بر «نیکترین واکنش در برابر رفتار نیکِ دیگران»، صرفاً محدود
و منحصر به جامعه اسلامی و اجتماع مسلمانان نیست، بلکه میتواند در یک جامعه و یک
تمدن غیر اسلامی نیز موجی از نیکیها را موجب شود و تمدن را در فرایند تمدنیاش
تمدنیتر بنماید.[7]
اعجاز اخلاقی قرآن در عرصههای تمدنی زمانی برجسته میشود که
قاعده «دفع سیئه به حسنه» را بهقاعده فوق بیفزاییم. در شاخصهای اخلاقیِ تمدن در
قرآن، نهفقط باید با کار حَسَن مواجههای احسن و بهتر داشت، بلکه باید سیئه و بدی
را هم با حسنه و خوبی پاسخ داد. این قاعده از قواعد درخشان اجتماعی و تمدنی در
قرآن است که دفع بدی با کار خوب انجام یابد و بدی در بدی بودنش منجمد شده و بلکه
تبدیل به نقطه نوری میشود.
بهبیاندیگر، با انجام کار خوب در برابر فرد خاطی و احسان به
فرد بدیکننده، راه برای اصلاح فرد و جامعه باز میشود و از تسری موج گناه در
جامعه جلوگیری میشود. همین مضمون را میتوان معنای آیۀ:"وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ۚ
إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ۚ ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّاكِرِينَ: و نماز را در دو طرف روز و ساعات نخستین شب برپا دار، که یقیناً
نیکی ها، بدی ها را از میان می برند، این برای یادکنندگان تذکّر و یاد آوری
است"[8] در نظر گرفت که در آن نهفقط حسنات یک فرد سیئاتِ او را از
بین میبرد، بلکه حسنات فرد آنگاهکه در واکنش با سیئات دیگران انجام میشود، موجب
توبه و ترک آن سیئه از سوی دیگران میشود. این تعامل سیئه به حسنه بدون شک در نظام
مناسبات اجتماعی در سطوح خرد و کلان بسیار مؤثر و موجآفرین است. این معنا صریحاً
در آیه 34 سورۀ فصلت آمده است که خداوند در آن فرموده است:"وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ۚ ادْفَعْ بِالَّتِي
هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ
حَمِيمٌ: نیکی و بدی یکسان نیست. [بدی را] با بهترین شیوه دفع
کن؛ [با این برخورد متین و نیک] ناگاه کسی که میان تو و او دشمنی است [چنان شود]
که گویی دوستی نزدیک و صمیمی است."[9]
همینطور
این مضمون که از شر گناه و سیئه باید از طریق حسنه خلاص شد درآیات متعدد قرآنی از
جمله:" وَ الَّذينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقامُوا
الصَّلاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَؤُنَ
بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ (رعد/22) ادْفَعْ
بِالَّتي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ
(مومنون/96). أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَ
يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ
(قصص/54) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَ
قالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَ السَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً
وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ (اعراف:95)" مورداشاره
قرارگرفته است.[10]
دفع سیئه به حسنه در سیره نبوی کاملاً مشهود است. هُوان کُل
استاد آمریکایی رشته تاریخ دانشگاه میشیگان در فصلی با عنوان «بدی را به نیکویی
دفع کن» در کتاب محمد پیامبر صلح در گرماگرم ستیز امپراتوری ها بهطور مفصل
به سیره محبتآمیز پیامبر در برابر مخالفان اشارهکرده است و آن را یکی از عوامل
موفقیت پیامبر برشمرده است.[11]
عنصر دیگر و
بسیار بزرگی که جامعه را از وضعیت خُرد به وضعیت کلان و از یک جامعه به یک تمدن و
از یک ملت به سمت یک امت پیش میبرد، عنصر «اصلاح بین مردم» (نساء: 114؛ و انفال:
1)، یا «ارادۀ اصلاح در جامعه» (نساء: 35) و یا اصل کلی «اصلاح» و «جبران بدیها و
سمومات اجتماعی» (نساء: 146) است. بیشک، اصلاح بین مردم، بین اقوام، بین ملل و
بین جوامع مختلف انسانی و اسلامی مقولهای دینی، اسلامی و قرآنی است که موانع مخلّ
نظام مناسبات انسانی را مرتفع کرده و فرایند صورتبندی روابط انسانی را در تمدن
تسهیل میکند. اساساً حقیقت اصلاح را میتوان در تبدیل فرایندیِ جامعه غیراخلاقی
(فاقد نیکی) به جامعه اخلاقی (انباشت نیکیها) دانست و به لحاظ اخلاقی، تمدن چیزی
جز انباشت خیرات و نیکیها نیست. اصلاح، آنهم در سطوح کلان اجتماعی در میان
نهادهای مختلف، احزاب گوناگون، گروههای بزرگ و ادیان ابراهیمی و مذاهب اسلامی،
موجب شکلگیری و سامان یافتن مناسبات کلان انسانی شده و رخدادهای انسانی بزرگی را
در سطح تمدن موجب میشود که نمونه آن را میتوان درگذر از جامعه جاهلی به دوران
اسلامی در عصر نبوی مشاهده کرد.[12]
منابع
1. اشویتسر، آلبرت(1997). فلسفه الحضاره، ترجمه عبدالرحمن بدوی، بیروت، دار الاندلس، ص
34.
2. کرمی، علی(1370). ظهور و سقوط
تمدنها از دیدگاه قرآن، قم، نشر مرتضی،ص377.
3. دورانت، ویل(1370). تاریخ تمدن
مشرقزمین، گاهواره تمدن، ترجمۀ احمد
آرام، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی،ص3.
4. سوره بقره آیه 83.
5. سوره بقره
آیه 245.
6. سوره نساء
آیه 86.
7. بابایی،
حبیبالله(1400).«شاخصه های تمدن (در دو رویکرد عرفی و قدسی)»، دوفصلنامه مطالعات
سیاسی تمدن نوین اسلامی، دوره 1، شماره 2، ص 244.
8. سوره هود آیه 114.
9. سوره فصلت
آیه 34.
10.
کل، هوان(1398).محمد پیامبر صلح در گرماگرم ستیز امپراتوری ها، ترجمه صالح طباطبایی،
تهران، روزنه،ص75.
11.بابایی، حبیبالله(1400).«شاخصه های
تمدن (در دو رویکرد عرفی و قدسی)»، دوفصلنامه مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی،
دوره 1، شماره 2، ص 245.
12. بابایی، حبیبالله(1400).«شاخصه های
تمدن (در دو رویکرد عرفی و قدسی)»، دوفصلنامه مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی،
دوره 1، شماره 2، ص 248.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.