اهمیت جایگاه اندلس

اهمیت جایگاه اندلس

موقعیت اندلس به لحاظ جغرافیایی، در میان دریاها محصور شده بود و به این جهت به آن شبه جزیره گفته می­شد. جنوب آن دریای مدیترانه(بحر الروم یا البحرالشامی)، غرب آن اقیانوس اطلس(بحر الظلمات یا البحر الاخضر) و شمال آن خلیج بیسکای(بحر الانقلیشیین) قرار داشت. همین شرایط برای اندلس باعث شد که بنادر و مناطق ساحلی زیادی داشته و با استقرار کشتی­ها، مناطق تجاری مهمی شکل بگیرد. دریانوردان اندلس به خوبی با جزومد آشنا بوده و در زمان مد، کشتی­هایشان را به بارانداز بندر وارد و در زمان جزر از آن خارج می­کردند. [1]بسیاری از آنها فرماندهان دریایی بودند زیرا از مسیرها و روش‌های دریایی، به ویژه جنبه‌های فنی مانند حرکت بادها و تغییرات آب و هوا، آگاه بودند و حتی در انتخاب نوع کشتی‌ها نیز متخصص بودند. تجربه اندلسی­ها در زمینه جنگ متمایز بود و این امر با سابقه طولانی آنها در نبردهای متعدد به دلیل موقعیت جغرافیایی و ماهیت مخالفانشان، به ویژه در دفع حملات نورمن‌ها، مشهود است.

جدا از این موقعیت خاص جغرافیایی و دسترسی به راه­های دریایی و تجاری، منطقه اندلس برای موحدون(515- 667ق/ 1122- 1269م)  اهمیت سیاسی داشت. اگرچه آنها از مغرب به­پا خاستند و جنبش خود را از کوههای اطلس شروع کردند اما تسلط بر اندلس به سبب ضعف حکومت­های آنجا و از همه مهمتر مقابله با اروپاییان که جنبه جهاد می­گرفت.[2] بر پیشبرد گفتمان سیاسی آنها که ساختار ایدئولوژیکی داشت، بسیار کمک می­کرد. مسئله دیگر برای نهادینه کردن ادعای خلافت اسلامی و تقابل با عباسیان، اندلس مرکز سیاسی خوبی بود، زیرا قبل از موحدون، امویان در آنجا خلافت مجزا از بغداد تشکیل داده بودند و دستیابی به اندلس شاکله قدرت موحدون را مستحکم می­کرد. ابن تومرت (واعظ مراکشی و بنیان­گذار سلسله موحدون)با ادعای مهدویت[3]به دنبال تشکیل حکومتی بود که ارتباطی با خلافت عباسی نداشت. موحدون برای ایجاد مشروعیت مسیرهای مختلفی را طی کرده بودند، علاوه بر شالوده ایدئولوژیکی جنبش در دروه ابن تومرت، با روی کار آمدن عبدالمومن و در دوران تثبیت، برای مشروعیت سیاسی، تصرف اندلس فرصت خوبی به موحدون می­داد. استفاده از عنوان «امیرالمومنین»[4] توسط عبدالمومن به منظور جهاد با مسیحیان در اندلس[5] می­تواند دلیل خوبی برای این مسئله باشد.

 همچنین نکته مهم دیگر به مرابطون(سلسله ای در در نیمه دوم قرن پنجم  در شمال آفریقا و اندلس) برمی­گشت، آخرین امرای مرابطی در آنجا حضور داشتند و ایجاب می­کرد که موحدون، اندلس را مورد توجه خود قرار دهند. موحدون برای حضور در اندلس عجله نداشتند، بر این اساس آمادگی و اطلاعات بسیاری از منطقه کسب کردند.[6] مسیر دستیابی به اندلس، آبی بود و ضرورت داشت موحدون بر ناوگان دریایی توجه داشته باشند. همچنین این مسیر، از مهمترین مسیرهای تجاری در غرب جهان اسلام، بوده است. در این مسیر بنادر مهم و تاثیرگذاری چون بندر انفی(Anfa) قرار داشت که بعدها دارالبیضاء یا کازابلانکا(Casablanca) نام گرفت. انفی در 541هـ/ 1147م به اختیار موحدون درآمد.[7] بندر دیگر در ساحل اقیانوس اطلس، اسفی(Safi) بود که ادریسی از آن به عنوان لنگرگاه کشتی­ها یاد کرده است.[8] منطقه سبته(Ceuta ) حدود سی بندر داشت[9] و در اختیار موحدون قرار گرفت. آنجا لنگرگاه انواع کشتی و کاروان­های تجاری بود.[10]

توجه موحدون به اندلس با نگرش مرابطون تفاوت داشت؛ مرابطون اندلس را به عنوان مرکز اصلی ناوگان خود و استقرار فرماندهان قرار داده بودند در حالیکه موحدون شرایط اندلس را از مغرب زیرنظر داشته و فرماندهی ناوگان خود را در مغرب مستقر کرده بودند. دارالصناعه­های آنان نیز در سواحل مغرب قرار داشت. موحدون در جریان تصرف اندلس، آنان که به اسارت درآمده بودند و تجربه دریانوردی داشتند، را به کار گرفته و آزاد می­کردند از جمله این افراد می­توان به ابن مردنیش و ابوالعلاء اشاره کرد.[11] خلیفه ابویعقوب یوسف در سال 567ق/ 1172 برای تصرف شهر وبذه(Béjar ) با ناوگان دریایی و تجهیزات فراوان حرکت کرد و به کارگزار خود در اشبیلیه دستور داد تا ناوگان آنجا نیز به آنها بپیوندد.[12] اگرچه نبرد فرسایشی شد و به نتیجه نرسید. ابویوسف منصور از جمله خلفای موحدی است که بسیار در اندلس تحرکات داشت، او در سال 580ق/ 1184م که حاکمیت را به دست گرفت، ابتدا مشکلات افریقیه و مغرب را سرو سامان داد و سپس با نیروهای متعددی از جمله ناوگان دریایی در سال 591ق/ 1195م نبرد معروف الارک را به سرانجام رساند، نتیجه نبرد به نفع مسلمانان شد و ائتلاف مسیحی شکست خورد.[13] از دیگر تحولات مهم اندلس که با موحدون مرتبط است می­توان به نبرد عقاب اشاره کرد. در دوره خلافت ابوعبدالله ملقب به ناصرلدین الله، آلفونسوی هشتم در سال 606ق/ 1209م به مناطق تحت حاکمیت موحدون حمله برد و ناصر به ناوگان دریایی به اشبیلیه وارد و اقامت گزید.[14] موحدون در نبرد اولیه پیروز شده و پادشاه قشتاله به سرعت و با همراهی پاپ اعلام جنگ صلیبی کرد و در حدود سال 609ق/ 1212م سپاهیان عظیمی متشکل از صلیبیون، قشتاله، آراگون و پرتغالیها آماده نبرد شدند.[15]نبرد در منطقه­ای به نام عقاب انجام شد. مسلمانان که آمادگی لازم برای جنگ نداشتند، غافلگیر شده و شکست سختی خوردند.[16] یکی از دلایل شکست ناصر در نبرد عقاب که آخرین نبرد مهم موحدون در اندلس به حساب می­آمد، کمبود تدارکات و آمادگی نظامی بوده است.[17]

منابع

1.ادریسی، محمد بن محمد (۱۸۶۶م)، نزهةالمشتاق، به کوشش راینهارت دزی، لیدن،ص239.

2. مراکشی، عبدالواحد (1426). المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، شرح؛ الدکتور صلاح الدین الهواری، بیروت: مکتبه العصریه،ص187.

3. بیذق، ابی بکر صنهاجی (1980).  اخبار المهدی بن تومرت و بدایه دوله الموحدین، تحقیق: لویی پرونسال، پاریس، ص34.

4. عزاوی، احمد (1995). کتاب دواوین الانشاء الموحدیه: رسائل موحدیه مجموعه جدیده، القنیطره- المغرب: منشورات کلیه الآداب و العلوم الانسانیه،111.

5. مراکشی، عبدالواحد (1426). المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، شرح؛ الدکتور صلاح الدین الهواری، بیروت: مکتبه العصریه،ص187.

6. ابن عذاری مراکشی، ابوالعباس احمد بن محمد (1960). البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، (القسم الموحدی)، تحقیق محمدابراهیم کتانی و دیگران، بیروت: دارالغرب الاسلامی،ج3،ص235.

7. بیذق، ابی بکر صنهاجی (1980).  اخبار المهدی بن تومرت و بدایه دوله الموحدین، تحقیق: لویی پرونسال، پاریس،ص106.

8. ادریسی، محمد بن محمد (۱۸۶۶م)، نزهةالمشتاق، به کوشش راینهارت دزی، لیدن،ص74.

9. انصاری، محمدبن قاسم السبتی (1969)، اختصار الاخبار عما کان بثغر سبته من سنی الآثار، رباط: المطبعه الملکیه،ص38.

10. ابن خطیب، ابوعبدالله محمد (1958)، معیار الاختبار فی ذکر المعاهد و الدیار، در مشاهدات لسان الدین خطیب، به کوشش احمد مختار عبادی، اسکندریه، مطبعه جامعه اسکندریه،ص102.

11. ابن عذاری مراکشی، ابوالعباس احمد بن محمد (1960). البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، (القسم الموحدی)، تحقیق محمدابراهیم کتانی و دیگران، بیروت: دارالغرب الاسلامی،ج3،ص143.

12. (ابن صلاه، 1964: 398)

13. مراکشی، عبدالواحد (1426). المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، شرح؛ الدکتور صلاح الدین الهواری، بیروت: مکتبه العصریه،ص206.  

14. ابن خطیب، ابوعبدالله محمد(1974)، احاطه فی اخبار غرناطه، تحقیق محمد عبدالله عنان، قاهره: مکتبه الخانجی،ص269.

15.

Miranda, Huici, (1956). Las Grandes Batallas de La Reconquista, Madrid,p243.

16. مراکشی، عبدالواحد (1426). المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، شرح؛ الدکتور صلاح الدین الهواری، بیروت: مکتبه العصریه،ص236.

17. ابن ابی زرع فاسی، ابوالحسن علی بن عبدالله (1974). الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینه فاس، رباط: دار المنصور للطباعه و الوراقه،ص240.