مرکز پژوهشی تمدن اسلامی
مقدمه
افول
علمی یکی از مهمترین مسائل در تاریخ تمدن اسلامی است که بررسی آن برای فهم وضعیت
کنونی جهان اسلام اهمیت بنیادین دارد. تمدن اسلامی در سدههای نخستین خود از
جایگاه برجستهای در تولید علم، گسترش معرفت و توسعه فرهنگ برخوردار بود؛ با این
حال، از دورههای بعدی، بهتدریج با رکود و ضعف علمی مواجه شد. در تحلیل این
مسئله، اندیشه امام خمینی(ره) از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ زیرا ایشان علل افول
علمی را صرفاً در عوامل بیرونی جستوجو نمیکردند، بلکه بیش از همه بر عوامل درونی،
مانند فاصله گرفتن از ارزشهای اسلامی، فقدان خودباوری، ضعف عقلانیت و رواج
تقلیدگرایی تأکید داشتند. در عین حال، استعمار و وابستگی فکری به غرب نیز بهعنوان
عوامل تشدیدکننده این افول مورد توجه قرار گرفتهاند.
از
منظر امام خمینی(ره)، راه برونرفت از این وضعیت، در تقویت خودباوری علمی، استقلال
معرفتی، و پیوند میان علم و ارزشهای اسلامی نهفته است. ایشان علم را هنگامی
ثمربخش میدانستند که در خدمت تعالی انسان و در پیوند با اهداف الهی قرار گیرد. بر
این اساس، بازسازی تمدن علمی در جهان اسلام مستلزم اصلاح بنیادهای فکری، فرهنگی و
آموزشی است.
علل
بنیادین افول علمی در جهان اسلام
افول
علمی در جهان اسلام حاصل مجموعهای از عوامل درهمتنیده است که در میان آنها،
عوامل درونی نقش تعیینکنندهتری دارند. یکی از مهمترین این عوامل، دوری از ارزشهای
اصیل اسلامی در حوزه علم و معرفت است. در اندیشه امام خمینی(ره)، علم زمانی
ارزشمند و تمدنساز است که در خدمت کمال انسان و تحقق اهداف الهی قرار گیرد؛ در
غیر این صورت، علم از کارکرد اصیل خود فاصله گرفته و به ابزاری صرفاً مادی یا سلطهگرانه
تبدیل میشود. (خمینی، 1389، ج13: 449؛ زمانیمحجوب و حسینی، 1398: 35) بنابراین،
گسست میان علم و معنویت یکی از ریشههای اصلی رکود علمی در تمدن اسلامی بهشمار میآید.
عامل
مهم دیگر، ضعف خودباوری و کاهش اعتماد به ظرفیتهای علمی و فرهنگی جهان اسلام است.
جامعهای که نسبت به تواناییهای تاریخی و تمدنی خود بیاعتماد شود، بهتدریج در
مسیر وابستگی علمی و معرفتی قرار میگیرد. در چنین شرایطی، بهجای تولید علم، مصرفکننده
دانش دیگران میشود. امام خمینی(ره) در اینباره بر این نکته تأکید دارند که اراده
و باور جمعی میتواند سرچشمه شکوفایی علمی باشد و جامعه را به سمت پیشرفت مستقل
سوق دهد. (خمینی، 1389، ج15: 435) از همینرو، یکی از راهبردهای اساسی برای عبور
از افول علمی، احیای روحیه خودباوری در سطح فردی و اجتماعی است. (محمدصالحی، 1383:
49-28)
از
دیگر عوامل داخلی، میتوان به عدم خردورزی و رواج تقلیدگرایی اشاره کرد. در جوامعی
که تفکر انتقادی، نوآوری و پرسشگری تضعیف میشود، تقلید از الگوهای بیرونی جایگزین
تولید اندیشه میگردد. این امر بهویژه هنگامی تشدید میشود که پیشرفت علمی
دیگران، نه بهعنوان تجربهای قابل بهرهگیری، بلکه بهمثابه معیاری مطلق و دستنیافتنی
تلقی شود. امام خمینی(ره) در نقد این وضعیت، تقلید کورکورانه از غرب را امری
بازدارنده در مسیر استقلال علمی میدانند. (خمینی، 1387 : 37؛ خمینی، 1389، ج 21:
96) چنین نگرشی، توان خلاقیت علمی را تضعیف کرده و زمینه عقبماندگی معرفتی را
فراهم میکند. (سعیدینیا، 1390: 118-93)
در
کنار این عوامل، جهل و ضعف علمی نیز از زمینههای مهم افول بهشمار میآیند. فقدان
آموزش مؤثر، ضعف نهادهای علمی، و کمرنگ شدن فرهنگ جستوجوی دانش، جامعه را در
برابر رکود و وابستگی آسیبپذیر میسازد. در نگاه امام خمینی(ره)، علمآموزی
پایانی ندارد و انسان هرگز نباید خود را از آموختن بینیاز بداند.(خمینی، 1389،
ج16: 496) بنابراین، غفلت از علم و پژوهش، بهصورت مستقیم به تضعیف توان تمدنی
منجر میشود. (نفیسی، 1400: 45؛ موسوی، 1398: 59-44)
در
کنار عوامل درونی، استعمار و سلطه فکری غرب نیز در تشدید افول علمی جهان اسلام نقش
اساسی داشتهاند. استعمار تنها به سلطه سیاسی و اقتصادی محدود نیست، بلکه با نفوذ
در عرصه فرهنگ، آموزش و معرفت، الگوهای علمی و فکری جوامع اسلامی را دگرگون میسازد.
در چنین وضعی، استقلال علمی تضعیف میشود و وابستگی معرفتی به غرب افزایش مییابد.
(خمینی، 1389،ج3: 336؛ خمینی، 1389، ج 14: 359) این امر همراه با تحقیر فرهنگی،
احساس عقبماندگی و خودکمبینی را در برخی جوامع اسلامی تقویت کرده و روند افول
علمی را تشدید میکند. (لوبون، 1358: 551؛ رهبران و همکاران، 1400: 170-151)
راهکارهای
برونرفت از افول علمی در اندیشه امام خمینی(ره)
از
منظر امام خمینی(ره)، برونرفت از افول علمی نیازمند بازسازی بنیادهای فکری،
فرهنگی و آموزشی است. نخستین راهکار، تقویت خودباوری و استقلال علمی است. جامعهای
که به ظرفیتهای درونی خود اعتماد داشته باشد، میتواند از حالت انفعال خارج شده و
به تولید علم بومی و متناسب با نیازهای خود روی آورد.(خمینی، 1389، ج 5: 408؛
خمینی، 1389، ج 15: 435) این خودباوری باید نهفقط در سطح فردی، بلکه در ساختارهای
علمی و نهادهای آموزشی نیز نهادینه شود. (محمدصالحی، 1383: 48-29)
راهکار
دوم، پیوند دادن علم با ارزشهای اسلامی است. در اندیشه امام خمینی(ره)، علم نباید
از اخلاق، معنویت و اهداف الهی منفک شود. بر این اساس، نظام آموزشی باید بهگونهای
سامان یابد که علاوه بر تربیت متخصص، انسانِ متعهد و مسئول نیز پرورش دهد. (خمینی،
1389، ج 13: 449) این پیوند میان علم و ارزش، میتواند به احیای نقش تمدنساز دانش
در جهان اسلام بینجامد.(زمانیمحجوب و حسینی، 1398: 35)
راهکار
سوم، تقویت همکاری میان مراکز علمی و نهادهای دینی است. همگرایی حوزه و دانشگاه،
زمینهای برای شکلگیری دانشی متوازن، ریشهدار و کارآمد فراهم میسازد. افزون بر
این، توجه به تولید علم مسئلهمحور و بومی، میتواند وابستگی علمی را کاهش دهد و
امکان پاسخگویی مؤثر به نیازهای جامعه را فراهم آورد. (رهبران و همکاران، :
170-150؛ موسوی، 1398: 59-44) در مجموع،
عبور از افول علمی در گرو احیای عقلانیت، استقلال فکری، و بازتعریف نسبت علم با
ایمان و هویت اسلامی است. (خمینی، 1387: 37)
نتیجهگیری
افول
علمی در جهان اسلام پدیدهای چندعلتی است که هم از درون و هم از بیرون بر حیات
تمدنی مسلمانان اثر گذاشته است. در میان عوامل درونی، میتوان به دوری از ارزشهای
اسلامی، فقدان خودباوری، ضعف خردورزی، و رواج تقلیدگرایی اشاره کرد؛ عواملی که
زمینهساز رکود علمی و وابستگی فکری شدهاند. در سطح بیرونی نیز، استعمار و نفوذ
فکری غرب با تحکیم وابستگی علمی، این روند را تشدید کرده است.در اندیشه امام
خمینی(ره)، راه غلبه بر این وضعیت در بازسازی هویت علمی و فرهنگی جهان اسلام،
تقویت خودباوری، و پیوند دوباره علم با ارزشهای اسلامی نهفته است. چنین رویکردی
میتواند زمینهساز احیای جایگاه علمی مسلمانان و بازگشت آنان به مدار تولید
معرفت، خلاقیت و تمدنسازی باشد.
منابع
خمینی،
روحالله (1387).صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی،
روحالله (1389).صحیفه امام،تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج
3،5،13،15،16 و 21.
زمانیمحجوب،
حبیب، و حسینی، سیدجلال (1398). "بایستههای فرهنگی تمدنسازی نوین
اسلامی-ایرانی با تأکید بر اندیشه امام خمینی(ره)،"نشریه علمی تمدن اسلامی و
دینپژوهی، شماره1، ص 51-42.
محمدصالحی،
علی (1383). "ملزومات تولید علم در اندیشه امام خمینی(ره)،"فصلنامه
پژوهشی اندیشه انقلاب اسلامی،شماره9، ص49-29.
موسوی،
سیدمحمدجمال (1398). "عوامل رکود تمدن اسلامی،" مطالعات تاریخی امت
اسلامی، شماره 4،ص 59-44.
سعیدینیا،
حبیبالله (1390)."علل افول علمی تمدن اسلامی،"پژوهشنامه تاریخ اسلام، شماره2،
ص118-93.
نفیسی،
رسول (1400)."چند نکته راجع به افول علم در جوامع اسلامی،" ایراننامگ،شماره1،
ص12-6.
رهبران،
همایون و همکاران (1400)."نقش دین در تمدنسازی،" فصلنامه سیاست
متعالیه،شماره 35،ص 170-151.
لوبون،
گوستاو (1358). تمدن اسلام و عرب، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.