عدالت و تمدن نوین
اسلامی
عدالت به حسب ظاهر،
مفهوم ساده ایی به نظر می رسد تا حدی که همگان تصور یا ادعا می کنند آن را می
فهمند اما عدالت همانند همه واژه های علوم انسانی، دارای مفاهیم متعددی است زیرا
هر کس آن را بر پایه جهان بینی و ایدئولوژی به نوعی و به شکلی خاص تعریف می کند
لذا دستیابی به مفهومی یا قریب به آن، از عدالت کار سختی است و این امر، دشواری
های جدی ایی را در نیل به آن فراهم می کند با این وصف،تعاریفی از عدالت می توان
ارائه کرد:
1. امیرالمؤمنین درباره حق
فرموده اند"الحق اوسع الاشیاء فی التواصف و اضیقها فی التناصف"در مورد
عدل هم همین طور است چون که عدل هم حق است و این دو از هم جدا نیستند لذا عدل، به
معنای حق است.
2. برخی عدل
و عدالت را تقسیم عادلانه امکانات دانسته اند.گاه از طریق مصادیق به عدالت به
تعریف از عدالت می رسانند. برخی عدالت را در صورتی که با معنویت و عقلانیت باشد می
شناسند. عده ای بر آن اند که به معنای توزیع ثروت است تا فقر ریشه کن گردد.
3. کم کردن
فاصلهها، دادن فرصت های برابر، تشویق درستکار و مهار متجاوزان به ثروت ملی، مناطق
دوردست کشور و مناطق فقیر را مثل مرکز کشور زیر نظر آوردن، منابع مالی کشور را به
همه رساندن، همه را صاحب و مالک این منابع دانستن، از قدرِ مسلّم های تعریف عدالت
است.ساده زیستی و مردمی بودن از پیش شرط های تعریف از عدالت است.بی شک نمی توان
مانع از ارائه تعریف از عدالت شد و نیز،نمی توان مانع از دفاع از یک یا چند تعریف
گردید لذا عاقلانه تر است تا تلاش کنیم بر سر یک تعریف از عدالت به اجماع دست
یابیم.
به نظر می رسد توافق بر سر
یک تعریف از عدالت، نتایج رضایت بخش بیشتری را در مردم فراهم می کند تا چالش دائمی
بر سر درستی یا نادرستی از این یا آن تعریف از عدالت[1]
عدالت از جهات
مختلف، با قدرت نرم یک کشور گره می خورد: مهم ترین وجه ارتباط قدرت نرم و عدالت
اجتماعی آن است که اگر مردم هر کشوری عملکرد کارگزاران شان را عادلانه بدانند،
پشتیبان دولت شان خواهند بود و این پشتیبانی، به افزایش مشروعیت آن می انجامد و
آن، پایداری و توانمندی دولت را در صحنه های داخلی و خارجی ارتقا می دهد و به همان
نسبت از قدرت بیشتر برای تأثیرگذاری بر دیگران اعم از دولت ها و ملت ها و ...
برخوردار می شود. بخش دیگری از رابطه قدرت و عدالت را باید در حسن شهرتی دید که
کشوری به واسطه عمل صادقانه به عدالت به دست می آورد،چنین کشوری از معروفیت جهانی
در عمل به عدالت برای بسط اقتدار خویش بهره می برد.به علاوه، عملکرد عادلانه یک
کشور آن را الگویی برای تبعیت در نزد ملل و دول جهان مبدل می کند.پیروی دیگران از
یک کشور در اصول،مبانی یا فروعات دیگری چون سبک زندگی،اخلاق اجتماعی و ...خواه و
ناخواه قدرت یک کشور را برای نفوذ بهبود می بخشد. طبیعی است کشوری که نشان داده
است به عدالت در امور داخلی و خارجی عمل می کند به ملجأ دیگران برای حل و فصل
دعواها و اختلافات تبدیل می گردد.
اگر عدالت را توزیع
ثروت بدانیم،آن، به افزایش قدرت نرم یک کشور کمک می کند، زیرا: کشوری که از درآمد
سرانه واقعی و در عین حال مساوی، برخوردار است، مردمی سرزنده و حاضر در دفاع از
خود دارد و اگر عدالت را توزیع امکانات یا فرصت ها بدانیم با کشوری ثروتمند مواجه
ایم که به مدد ثروتش، تحمیل عقاید و نظرات خود بر دیگران توانا است.عدالت به
تنهایی به دست نمی آید، بلکه بدون عقلانیت،برنامه ریزی،آینده نگری،مجاهدت و ...نمی
توان به عدالت دست یافت،پس ملتی یا کشوری که به عدالت دست می یابد یا به مرزهای آن
نزدیک می شود، واجد صفات برجسته زیادی است که هر یک در ارتقای قدرت تأثیری گذاری
آنان بر محیط پیرامونی مؤثر خواهد بود.[2]
از دال های قدرت نرم،عدالت است و اگر عدالت را
دال مرکزی قدرت نرم بدانیم،قدرت نرم، تأثیرگذارتر است، از این رو،می توانیم قدرت
نرم را بستری برای زادن تمدن بنامیم و اگر عدالت وجه دینی بیابد،تمدن هم رنگ دینی
می گیرد.در واقع، در پرتو قدرت نرم،امکانات بسیج می شوند و به خدمت درمی آیند و
عدالت را محقق می سازد.قدرت نرم متکی به عدالت، راه، می نمایاند و دسترسی بدان را،
تعجیل می بخشد و آن دو،رفاه متعالی که نگارنده آن را بر برجسته ترین ویژگی تمدن
اسلامی می نهد، ظاهر می شود.تمدن چه مادی و چه الهی، در پرتو مدیریتی که قدرت نرم
را رقم زده،سریع تر متولد می شود و دیرتر از پای در می آید و اگر چنین تمدنی
دینی(اسلامی) باشد،بر عدالت مبتنی بر آموزه های دینی مبتنی است.
تمدن اسلامی بدون عدالت دینی، معنا نمی یابد یا
مفهومی بسیار لرزان خواهد بود به آن جهت که عدالت موجب پایداری و ماندگاری جامعه
اسلامی است و تمدن اسلامی از خصیصه ماندن بهره مند است، اصولا از کارویژه های هر
تمدنی پایداری و ماندگاری در عرصه زمان است،تمدن ها نه در زمان کوتاه شکل می گیرند
و نه پیشرفت کوتاه مدت را تمدن می نامند و تمدن اسلامی از ماندگاری بهره دارد بدان
جهت که اسلام دین همه زمان ها است.تمدن بدون بسیج امکانات شکل نمی گیرد و بسیج
امکانات یا به زور فراهم می آید که نتایجی زودگذر دارد و یا بر اثر رغبت گرد می
آید که از قوام بیشتری برخوردار است و اسلام با تأکیدی که بر حاکمیت بر قلب ها
دارد،بسیج امکاناتی را که در پرتو رغبت و ایمان برمی خیزد، بها می دهد،خلاصه این
که: رابطه بین قدرت،عدالت و تمدن،رابطه معناداری است که هریک مقدمه دیگری و از
سویی مقوم همدیگرند.[3]
در قدرت نرم و در تمدن اسلامی، عدالت از سوی
همراه آزادی،اخلاق و معنویت معنا می شود و از سویی،به نسلی خاص،اختصاص ندارد از
این رو، هیچ گاه هیچ کس از عدالت مرکب و درآمیخته،دل زده نمی شود و اگر کسی نسبت
به عدالت بدبین شود به دلیل خود عدالت نیست بلکه ناشی از عملکرد دولت ها است لذا
بی دلیل نیست که حتی در بدترین وضعیت های سیاسی، دولت ها با محک عدالت سنجیده می
شوند و این، نشان از نهادینگی عدالت در همه مقولات انسانی در همه زمان و در همه
مکان ها است که ویژگی قدرت نرم و بیشتر تمدن اسلامی است.در واقع،اگر ملتی یا کشوری
به عدالت اسلامی دست یابد هم قدرت دینی می یابد و هم در پرتو آن، تمدن اسلامی می
سازد. حفظ عدالت که سخت تر از به دست آوردن آن است نیازمند تلاش مداوم و مستمر همه
کسانی اند که وعده اسلام به نصرت مسلمانان را باور دارند.جمهوری اسلامی چهل سال را
با تلاش برای عدالت به سربرده است. انتقال ثروت و خدمت از مرکز به پیرامون که در
راه،برق و آب خودنمایی می کند،غرور آفرین است اما عدالت
مورد انتظار جمهوری اسلامی در گام دوم عمیق تر است.قدرت نرم ایران بر پایه عدالت
بدان علت است که مردم ایران یک ذره از عدالت بهره برده اند و اگر میزان استقرار
عدالت افزایش یابد شیب دسترسی به تمدن در گام دوم انقلاب تشدید می شود و آن وقت،
عدالت به واکسنی می ماند که با ترزیق آن انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی که به تمدن
عدالت محور دست یافته را حریفی نخواهد بود.از خصایص عدالت خواهی، فساد و تبعیض
زدایی است.در حقیقت، هرکجا عدالت باشد، فساد و تبعیض نیست و تنها در جامعه بدون
فساد و تبعیض می توان قدرتی و تمدنی را بنا نهاد که رویین تن شکست ناپذیر است.[4]
منابع
1. شیرودی،مرتضی
و عزیزخانی،احمد(1392)." تأثير موعود گرایی شیعی بر توسعه سیاسی جوامع شیعه در دوران
غیبت، مبتنی بر سه مؤلفه حکمت، محبت و عدالت،" دوفصلنامه پژوهش های سیاست
اسلامی، پاییز، شماره 3، ص52.
2.علیخانی،
علی اکبر و همکاران (1388) . درآمدی بر نظریه سیاسی عدالت در اسلام، تهران،
پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی،ج2،ص210.
3. فتحانی. علی(1388)."عدالت
اقتصادی و راهبردهای مبتنی برمفهوم،" ماهنامه اقتصادی بررسی مسائل و سیاستهای
اقتصادی،شماره 89 و 90،ص55.
4. خامنه ای،سیدعلی(1397). بیانیه گام دوم انقلاب،" 22 بهمن.
نظرها
نظرهای تأییدشده درباره این مقاله در همین بخش نمایش داده میشوند.